Епископ стобиски Давид: Идентитетот

Исконскиот внатрешен глас, што татни во секого од нас, го детерминира човекот како битие, кое по цена на жртва се спротивставува штом му се врши присилба. Полнозначен е исказот на јунакот од Подземјето на Достоевски. Кога му ја укинуваат можноста за протест, тој егзистенцијално одговара дека макар и во џебот ќе покаже „шипак“, во знак на несогласност. Согледуваме дека слободата е непоткуплива. И семоќниот Бог, во неговиот личносен пристап, без остаток ја испочитува слободата на Адам. Во спротивно не ќе можеше да одговори на адамовското, на длабокото човечко прашање: смеам ли јас поинаку од ова што си ми го определил?

Истиот тој порив за инаква можност ќе го поттикне и вториот Хомер да рече: „и денеска билем имам да ви речам зборој горки, иљаким мољамви да ви непаднит тешко. Чунки можит некој да речит ки овој чоек нè кани и пак горко ни зборвит. Од една страна нè честит, од друга нè пизмит. Али ве пизмам, али ве милвам, али ве познавам за таткојна, али не, тоа Госпот го знајт, јас саде ова го знам, оти горките иљачи се најдобри.“ Преку изречениве зборови, на Годишниот испит 1866 год., во Охрид, великиот Прличев, го промовираше авангардниот модел за единство, не во сервилната безличност, но во богатството на различностите.

Наспроти овој вруток човекова слобода, чинителите на рестриктивните области во современата македонска политика, со антрополошкиот минимализам како нивни главен двигател, го повторуваат исконскиот и последен грев – затворањето во себе си (според актуелниот извештај на Freedom House, само Босна и Косово се со послаби оцени во однос на горепредочените чинители: корумпираното судство и институционалниот притисок врз слободата на израз). Таквото промашување нужно резултира со политичко пишување на историјата, коешто неизбежно води кон укинување на суштинската одлика, што го разликува човекот од сите останати созданија. Значи, зборуваме за расудувањето!

Во отсуство на расудување, стерилизирајќи ја сопствената историја само на победи, човекот никогаш нема да се поттикне на гносеолошки подвиг со прашањата: како е возможно да се крене преурането востание после пет века ропство? Како е возможно првата пушка кај мноштвото да пукне во Јули, а кај нас да доцни до Октомври? Зар навистина е можно нашата земја да биде лидер во реформите на Балканот, кога бива предложена за визна либерализација истовремено со две години старата држава Црна Гора? Со какви последици ќе се соочат македонските граѓани, без разлика на нивната национална и верска припадност кога Европскиот Политички Центар (А1 вести, 16.07.2009) предупредува на загрижувачката блискост на државата со МПЦ? Расудуваме ли за јавната манифестација на неопримитивизам, кога поповите на МПЦ, за нечиј ќеф, среде Прилеп, совршуваат христијанска служба за упокоени, за Александар Велики! Или, среде Скопје, служба за Хунзите! Политичката историја и идентитет го формираат кругот на змијата која си ја јаде опашката.

Удобноста на крстот

Во своето капитално дело „Етиката на протестантизмот и духот на капитализмот“, Макс Вебер го анализира човековиот пристап кон суштинските прашања, коишто ја засегаат слободата при изборот на начин на живот. Според него, нагласениот економски светоглед на западот, во себе носи длабок религиозен мотив. Спротивно на пословичната источна екстатичност, којашто не го отфрла, но и не го апсолутизира материјализмот, протестантската етика, запазувајќи одредени старозаветни сфаќања, инсистира на добра работа (beruf), од којашто нужно произлегува зголемувањето на капиталот, со цел да претставува видлив знак за Божјата избраност и осигурување на спасението!

Од една страна наоружан со апсолутизмот на етиката на протестантизмот, и од друга со „осигурано“, по автоматизам, спасение заради политичката назначеност, ортодоксниот македонски државен службеник кинисува да го црпи идентитетот од минатото. Во копањето по повест, според зборовите на П. Евдокимов, службеникот е премногу удобно распнат на крстот. Во таквата положба на декларативно христијанство, на службеникот, подобно на големиот инквизитор кај Карамазови, не му е потребен Христос. Самодоволноста го зема данокот на безличноста. Затоа Хегел го предлага токму вајарството како клуч за разбирање на безличните начини на мислење. Анализирајќи ја скулптурата како потреба за безличен политички дискурс, на Хегеловите ставови подоцна ќе се надоврзе А. Т. Лосев предочувајќи: „на мрачна подлога, заради игра на светлоста и темнината, испливува едно слепо, ладно, божествено убаво, гордо, великолепно тело, извајаниот лик. Пред нас се појавуваат ладни, и во своето блаженство, тотално незаинтересирани извајани ликови.“

Иднината решава

Од нас не е сокриено дека мноштвото народи пред Христа, историјата ја поимаа циклично, според погореспоменатиот пример, како еден круг којшто без престан се врти и во којшто нештата постојано се повторуваат. Самобитното, пак, христијанско сфаќање на историјата е линијско. Она што еднаш се случило во историјата е единствено и неповторливо. Секој од нас еднаш се раѓа и бива единствена, неповторлива и оригинална личност, со потенцијалот на футурот. Затоа, кога велиме дека идентификуваме едно битие, не мислиме на неговото поистоветување со нешто или некого, но првенствено укажуваме на неговата различност, посебност. Ги изнаоѓаме сите оние елементи, коишто не ни дозволуваат да дојде до замена на битието што го идентификуваме со некое друго, коишто не ни дозволуваат да ја доведеме во прашање неговата иднина, а не познатото минато.

Да се послужиме со мошне извесната метафора за фудбалот. Замислете еден исклучително значаен фудбалски натпревар, во кој игра на пр. Роналдињо. Неговиот тим го прима првиот, а потоа и вториот гол. Првото полувреме привршува, сите се разочарани, но гледајте, одненадеж Роналдињо заигрува, и пред да биде означен крајот на првиот дел од натпреварот, тој најпрвин го намалува водството, а веднаш потоа со втор гол, го изедначува резултатот. Публиката е восхитена, никој повеќе не мисли на минатото, но сите се сеќаваат на иднината. Сите воскликнуваат: кога сега толку лесно нè доведе до нерешен резултат, што ли ќе направи штом вистински ќе се разигра во второто полувреме, при крајот на натпреварот. Имајќи го предвид токму есхатонот, големиот патролог на нашето време, Eпископот Атанасиј (Јевтиќ), ќе нагласи дека Библијата е „фудбалски“ терен на чудесните дела Божји. Сето Свештено Писание е натопено првенствено со доаѓачкото. Следствено, воопшто не е толку важно што Бог направил за нас во минатото, колку што е важно што ќе направи за нас допрва, во иднината.

Денес се наоѓаме при крајот на првото полувреме. Очигледно, заигрувањето на надоаѓачкиот духовен и мисловен плурализам тешко можат да го соџвакаат дури и истурените играчи. За илустрирање на општата состојба ќе се исползуваме со конкретните, веќе пословични примери. На тоталитаристички ангажираниот Димитар Димитров, постоењето на повеќето верски заедници, во главата му создава „неподнослива збрка“ (Дневник, 27.06.2009). Симбиозата од исказот на Димитров како повик на насилство за постигнување подносливост, заедно со брендовските ламентации за верски монопол (А1 вести, 04.10.2008), на „политикологот“, „црковниот аналитичар“, „познавачот на приликите“, „внукот“, „историчарот“ и „претседател на Кошаркарскиот сојуз на Македонија“, Даниел Димевски, живо сведочат за варварското потиснување на вертикалниот универзализам од страна на биолошко-социјалното поимање на народот. Но, народот, како и секоја поединечна личност – не се продукт на биолошкиот раст и нужноста на крвта, ниту, пак, се некое страшило определено од економските односи, историските процеси и археолошките ископини. Сепак, посочениот стерилен димитро-даниеловски универзализам на хоризонталата добро му служи на политикантството, како подлога за псевдоморфозите на религиозното и националното спознание, псевдоморфози толку типични за нашево совремие. Сервилното прифаќање на диоптер, којшто така ја прекршува светлината што не се наоѓа човек да каже: царот е гол!, веќе води кон длабока криза на идентитетот. Резултатот е видлив. Тоа е национално-религиозниот романтизам, при којшто нацијата се здобива со атрибутите на религијата, водејќи притоа директно кон она што погоре го посочивме како саможивна исклучивост. Избраната раса (you tube: македонска молитва, илустрирана со музика на МПЦ), се поврзува со историските заслуги и со презирот кон другите народи.

Но, на христијанството без Христа тука му се затемнува поимањето на Црквата дека луѓето се еден народ, рековме универзализам на вертикалата за единство на сите народи, од сите раси, единство коешто се пројавува не само во рамките на историјата, туку првенствено единство коешто се преточува во метаисторија.

Битие на иднината

Второто полувреме е нашата шанса. Горкиот иљач си го вкусивме заедно. Едни како прогонети, други преку тежеста на гонителството. Затоа и се одлучуваме да проговориме за идентитетот виден низ христијанската перспектива. Сосема возможна е претпоставката дека токму тоа и се очекува од еден православен Епископ. Како што ви е познато, христијанинот својот идентитет не го црпи само од себе си, само од своите знаења, не го црпи од својата партија, ниту од своите доблести, ниту од археолошките артефакти, ниту од своето богатство или сиромаштија. Ниту, пак, го наметнува насилно; барем, не би требало. Тој црпи од Богочовекот. Оти, доколку го гради својот идентитет исклучиво на себе си и на својата историја, тогаш бива јасно дека таквиот идентитет станува променлив и зависи од случај до случај. Зар не е точно дека денес луѓето го менуваат својот идентитет од различни причини: од политички, од криминални, од естетски, од страв!… Не ретко, луѓето се подготвени сè што постои да го подложат на својата саможивност. Се случува таквите луѓе да станат самобендисани монади и, за жал, во нашата нова историја токму тој тип на идентитет често го среќаваме и препознаваме. Се ползува христијанската терминологија за искажување лажен морализам. Сè што постои треба да им служи на монадите, а тие никому. Но, А. Линколн умно ќе забележи: „можеш да ги лажеш сите луѓе некое време, и некои од луѓето цело време, но не можеш да ги лажеш сите луѓе сето време.

Не само заедницата, туку и секоја единствена човечка личност не смее да биде жртвувана заради било чии безлични идеали. Она што им припаѓа на сите луѓе е иднината во Новиот Адам, а не во минатото. Секако, сеќавањето и историјата не се укинати, но тие се преориентирани, бидејќи историјата сама по себе не е цел. Почетокот не го определува натпреварот, туку тоа го прави крајот. Каков ќе ни биде крајот, односно каква ќе ни биде иднината, ете тоа ќе ни го определи нашиот идентитет, тоа ќе нè определи како личности и како народ. Човекот е битие на иднината, бидејќи е отворено битие. Не станува збор за должност на човекот, нешто што така треба да биде, туку тоа е вистинската онтологија на човекот: она што ние сме, или што можеме да бидеме.

Отворајќи ги прозорците за провев, Т. Карлајл битните собитија во светот ги именува како собитија на големи луѓе. Без големината на човекот, животот би бил безимен и безизразен. Повикани сме, не да бидеме мали луѓе, туку луѓе кои на идентитетот на минатото ќе одговорат со идентитетот на иднината.

текстот е објавен во магазинот „Сега“, број 13, 23 Јули 2009 год.