Хосе Ортега и Гасет: Бог е на видикот

filosofi

Земјината орбита има свој перихел и афел: момент кога нашата планета е најблиску до сонцето и момент кога е најоддалечена од него. Некој набљудувач на ѕвездите, којшто би ја здогледал земјата во мигот додека бега од сонцето, би помислил дека таа никогаш нема да му се врати, туку дека секој ден, сѐ повеќе и повеќе, вечно ќе се оддалечува. Но, доколку малку почека, ќе види дека земјата, благо менувајќи го правецот на својот лет, та закривувајќи ја својата патека, уште побргу се враќа кон сонцето, како гулабица во својот голубарник и како бумеранг во раката што го фрлила. И на историската орбита, слично се случува со човековиот ум во односот кон Бога. Постојат епохи на odium Dei, на големо бегство од божественото, во коишто таа силна планина наречена Бог, скоро целосно исчезнува од линијата на хоризонтот. Потоа следи доба на зреење, кога нагло, во недопреното волшебство на едно девствено крајбрежје, од заветрината би се појавила карпата на божественото. Сега чукна часот кога на цел глас треба да се викне од кошницата на јарболот: Бог е на видикот!

Не е во прашање никаква побожност; дури, можеби ни религиозност. Без намера тоа да подразбира ниту најмало неуважување на религиите, но време е за бунт против нивните аспирации за исклучиво присвојување на Бога, нешто што вообичаено го прават и што не е зачудувачко. Бидејќи останатите културни дејности го напуштија проблемот на божественото, религијата е единствена којашто со него се занимава, поради што скоро сите заборавија дека Бог, исто така, е тема и од сферата на световното.

Религијата е збир на особени преданија, коишто човечкото битие го насочуваат кон повозвишената стварност: предаденост на верата, љубовта, молитвата, култот. Но божествената реалност има и друга падина кадешто се распламтуваат поинакви духовни делања, целосно туѓи на религиозноста. Затоа е неопходно да се каже дека постои и еден лаички Бог, и тој Бог, или тоа крило на Бога, сега е на повидок.

Ова периодично појавување и исчезнување на божественото веројатно ќе го изненади секого што мисли дека е сосема доволно, за нештото да го видиме, тоа нешто да постои и да е видливо. Не се согледува до која мерка е неопходно за да видиме едно, да бидеме слепи за другото. Човечкиот ум е тесен; во секој миг во него застануваат само неколку предмети. Доколку би сакале да бидеме свесни  за присуството на сите видливи нешта, кои ни се пред очите во просторијата во која се наоѓаме, нема да запазиме ништо. Не можеме да видиме доколку не гледаме, а да се гледа, тоа значи да се фиксира објектот со визуелен зрак, презирајќи, не-гледајќи го останатото. Нашиот поглед бива насочуван со внимание, та да се води сметка за едно, истовремено значи да се запостави другото. И со нашиот ум во целост се случува истото како и со нашите очи. Светлосниот сноп на нашиот ум осветлува еден објект така што сѐ останато потонува во темнина. Следствено, не е доволно нештото да се наоѓа пред нас за да го забележиме; потребно е уште органот рецептор да го побара и да му се прилагоди. Окото не се прилагодува на гледање на нешто што е во далечина или близина, десно или лево. Мускуларното прилагодување на окото е последица на прилагодување на вниманието на нашата севкупна свест, на тој интегрален орган на запазување.

Како бесконечна панорама, секогаш очигледна, сета вселена се простира пред нас; но, во секој момент за нас постои само едно нејзино делче. Човековото внимание, налик на блескав бродски рефлектор, крстари по неизмерната површина на стварноста, објаснувајќи час еден, час друг дел од неа. Тоа крстарење на вниманието ја одредува човечката историја. Секоја епоха отелотворува одредено устројство на вниманието, одреден систем на првенствено и занемарливо, на остроумност и слепило. Дури, доколку би го исцртале профилот на вниманието на некоја епоха, веројатно би можеле да ја дефинираме и неа самата.

Епохата што ни претходеше се одликуваше со многу необично устројство на вниманието, коешто, во најкратки црти може да се одреди како агностицизам. Токму таа епоха, со неискажливо задоволство, го искова овој термин. Негативната смисла на тој поим веќе ни предизвикува смеа! Тоа е исто како кога некој би се викал Не-Педро или Не-Хуан. И, навистина, агностик е оној којшто не сака да знае одредени нешта. Очигледно станува збор за личност којашто пред сѐ претпочита предострожност и рационалност: пред подвигот – повлекување, пред погодокот во центар – страв од промашување. А, факт е дека незнаењето, коешто му причинува задоволство на агностикот, не е незнаење за било кои нешта, туку токму за оние првите и последните. За пресудните!

Денес веќе ни бива тешко да воскреснеме слична состојба на духот. Бидејќи агностикот не ја прогласува неспоредната и позитивна стварност за единствена постоечка, што би било бесмислено, туку напротив, признава дека непосредната стварност не е целовита стварност; дека зад видливото мора да постои нешто, но токму поради својата суштина, тоа не може да се сведе на искуствено поимање. Оттука, му врти грб на трансцедентното и не му е грижа за него.

Последицата на тоа е дека агностичкиот пејсаж не е омеѓен со последните граници. Сѐ во него е прв план, поради што е лишен од елементарниот закон на перспективата. Станува збор за кртаковид пејсаж и осакатена панорама. Сѐ првокласно и пресудно – отстрането е! Вниманието е сосредоточено исклучиво на второкласното и површното.

Со вредни за пофалба и остроумни изговори се случува откажување од откритијата на тајните на последните нешта, темелните нешта, та погледот останува прикован исклучиво за овој свет. Бидејќи овој свет е она што преостанува од вселената, кога ќе ѝ откорнеме сѐ темелно: свет без втемеленост, без лежиште, без потпора, меур кој носен од бурата и невремето лебди над некој неодгатлив елемент.

Агностикот одразува орган на набљудување прилагоден исклучиво на непосредната стварност. Таквото чудно устројство на вниманието ни станува појасно кога го споредуваме со неговата спротивност: гностицизмот. Значи, гностикот поаѓа од гадењето кон овој свет! Тоа неизмерно гадење во однос на сѐ што со сетилата е возможно да се запази, претставува една од најнеобичните појави во историјата. Веќе кај Платон се воочува почетокот на таквата одбивност, којашто како нескротлива плима сѐ повеќе ќе расте. Во I-от век целиот медитерански Исток е пијан од гадењето кон земното, та на сите страни, како заробена ѕверка, бара пукнатина за бегство. Душите поседуваат неверојатна прилагодливост кон трансцедентното, неверојатна до мерка на тотална крајност и исклучивост. За нив постои само божественото, т.е. само она, коешто во својата суштина е оддалечено, посредно, онострано. Гадењето кон овој свет е толкаво што гностицизмот дури и не ја допушта можноста светот да е Божја творба. Затоа една од најистакнатите фигури од времето кога Христијанството беше во својот повој, Маркион, бива убеден дека светот е дело на изопачено битие, кое е голем непријател на Бога. Следствено на тоа, вистинска творба на вистинскиот Бог би била избавување. Создавањето било обратен потфат; добриот, божествен потфат е распаѓањето, т.е. избавувањето.

Гностичкиот пејсаж е спротивен на позитивистичкиот. Ги содржи единствено последните граници, нема ништо во прв план; тој, во својата суштина, претставува некој друг свет. Затоа, додека за агностикот клучниот збор е искуството кое изразува внимание насочено кон овој свет, за гностикот клучниот збор е спасението, со кое се изразува желбата за бегство од овој свет и насочување на вниманието на оној другиот.

Наспроти овие два антагонистички и подеднакво исклучиви приоритети, нашето внимание би требало да биде сосредоточено на некаква средишна линија, токму онаа која ја исцртува границата помеѓу едниот и другиот свет. Таа линија му припаѓа на овој свет, бидејќи тој во неа завршува, и оттука го има обележјето на позитивното. Но, истовремено, во таа линија е и почетокот на оностраното, та, исто така е и трансцедентна. Сведоци сме дека денес сите посебни науки, после погубното дејство на нивните внатрешни економии, се принудени да се спротивставуваат на таа линија на сопствените последни проблеми, коишто едновремено се и првите проблеми на големата наука за Бога.

Хосе Ортега и Гасет (José Ortega y Gasset, 1883-1955), шпански философ. Припадник на новецентистите (novecentistas), група на писатели, коишто на почетокот од ХХ век си поставија за цел – подигнување на духовното и естетското ниво на нивната епоха. Во рамките на ова движење Хосе Ортега и Гасет изразува карактеристична либерална философија, чијашто одлика е: во животот и личноста на човекот да ја гледа основната реалност, отфрлајќи ги позитивистичките и идеалистичките сфаќања. Неговата цел е опишување на животот и личноста, не преку апстрактни, теоретски конструкции, туку преку препознавањето на личноста како дејствителност во животот.

превод: Епископ стобиски Давид

од: Posmatrač, 1998