Свети Григориј Палама: Беседа на божественото Преображение на Господа и Бога и Спасителот наш Исус Христос, која докажува дека, иако сама по себе божествената светлина е несоздадена, таа, сепак, не е суштина Божја

паламаПророкот Исаиј предскажа за Евангелието, дека „Господ ќе сотвори реч собрана по сета вселена (λόγον συντετμημένον θα δώσει ο Κύριος επί της γης)“ (Ис. 10. 23). Собрано е она слово, коешто со малку зборови, опфаќа богата смисла. Да го испитаме, значи, денес она што веќе го разгледувавме и да го приложиме останатово, за сите да бидеме проникнати со чистата смисла што во нив се содржи и да бидеме обземени со божествено вдахновение.

„А по шест дни ги зеде Исус со Себе Петра, Јакова и брата му Јована, и ги изведе во висока гора сами; и се преобрази пред нив; и лицето Негово светна како сонце, а алиштата Му станаа бели како светлина.“ (Мт. 17. 1, 2). И глеј, сега е погодно време, глеј, сега е денот на спасението, браќа, ден божествен, нов и вековит, ден којшто не се мери со временски интервали, ден кој ниту нараснува, ниту се смалува, ниту ноќ го прекинува. Тоа е денот на Сонцето на Правдата, „во Кого нема промени ни сенка од измена“ (Јак. 1. 17). Со благонаклоноста Очева и содејството на Светиот Дух, тоа Сонце откако човекољубиво заблеска над нас и од темнината нѐ изведе на неговата восхитувачка светлост, вечно го распространува своето блескање и продолжува да свети над нашите глави, бидејќи е незаоѓачко сонце.

Бивајќи Сонце на правдата и вистината, тоа не им блеска на оние што се ползуваат со лаги и со зборови подигнуваат неправда или со дела ја пројавуваат, ниту, пак, им допушта да го познаат, туку им се покажува и доверува на оние што творат правда и ја љубат вистината, и ги радува со своето блескање. За тоа зборува Писмото, велејќи дека „Светлина засветли над праведникот, а на правите по срце – радост.“ (Пс. 96. 11). Поради тоа и Псалмопевецот Пророк му воскликнува на Бога: „Тавор и Ермон за Твоето име се радуваат“ (Пс. 88. 12), однапред опишувајќи ја радоста каква што подоцна ќе настане на гората за оние што го видеа тоа блескање. Исаиј вели „ раскини ги оковите на неправдата, одврзи ги врските на јаремот, и угнетените пушти ги на слобода и скрши го секој јарем“ (Ис. 58. 6). А, што следи потоа? „Тогаш, твојата светлина ќе се јави како зора, и твоето здравје наскоро ќе процути, твојата правда ќе тргне пред тебе и славата Господова ќе те придружува“ (ст. 8), и „кога ќе го отстраниш од себе јаремот, кога ќе престанеш да креваш прст и да говориш лошо, кога ќе му ја дадеш на гладниот душата своја и ќе ја нахраниш душата на страдалникот, – тогаш твојата светлина ќе изгрее во темнината и мракот твој ќе биде како пладне“ (ст. 9, 10), бидејќи и оние кои очигледно ќе ги озари тоа Сонце, и самите ќе заблескаат како сонца, бидејќи „Тогаш праведниците ќе светнат како сонце во царството на нивниот Отец“ (Мт. 13. 43).

Да ги отфрлиме, значи, браќа, делата на темнината и да ги твориме делата на светлината, не само за долично да одиме по тој ден, туку и за да постанеме „синови на денот“; пристапете, и да се издигнеме на гората на која заблеска Христос, за да видиме што се случува таму, подобро речено, кога ќе постанеме такви и се удостоиме за таквиот ден, самиот Логос Божји, ќе нѐ издигне во право време. Сега, пак, ве молам напрегнете ги и издигнете ги очите на вашиот разум кон светлината на евангелската проповед за конечно да се преобразите со обновувањето на својот ум, и на тој начин привлечени од божественото озарение од висините, да станете сообразни со подобието на славата на нашиот Господ (Фил. 3. 21), чиешто лице денес како сонце заблеска на гората.

Што значи тоа „како сонце“? Некогаш, сончевата светлина не се наоѓаше внатре во овој диск, како во некој сосад, бидејќи најпрвин настана светлината, а дискот дури во четвртиот ден го создаде Создателот на сѐ, и со него ја поврза светлината, па така утврди светило да го твори денот и истовремено да биде видливо во текот на денот. На истиот начин, ни светлината божествена, значи, некогаш не се наоѓаше во Христовото тело како во некој сосад, бидејќи светлината е предвечна и без почеток. А, телото е присоединето, бидејќи од нас го прими Синот Божји и заради нас беше создадено кога се исполни времето, опфаќајќи ја во себе полнотата на Божеството и покажувајќи се на тој начин како обоготворено и истовремено богоозарено светило. Така, значи, заблеска лицето Христово „како сонце“ и облеките Негови постанаа бели како светлина или како што вели светиот Марко „Алиштата Му станаа светли, многу бели, како снег, какви што белило на земјата не може да избели“ (Мк. 9. 3).

Со таа светлина заблеска и за поклонение достојното Христово тело и Неговите облеки, но не со иста сила, бидејќи Неговото лице заблеска како сонце, а облеките станаа блескави бидејќи го допираа Неговото тело. Низ нив се покажа какви се одеждите на славата во коишто во идниот век ќе се облечат оние што му се приближиле на Бога и какви се одеждите на безгрешноста, коишто Адам ги соблече со престапот, согледа дека е гол и се посрами. Божествениот Лука вели: „видот на лицето Негово се измени, и облеката Му стана бела и светла“ (Лк. 9. 29), согледувајќи дека на сето тоа што таму се случува не му претходело ништо слично. Марко, меѓутоа, ги опишува облеките, говорејќи дека беа многу блескави и бели како снег, но укажувајќи дека и тој опис и тој пример заостануваат зад глетката на тие облеки. И, навистина, снегот е бел, но не и блескав и на неговата површина секогаш има нерамнини заради воздухот што се наоѓа во него, во целост составен од ситни меурчиња, а бидејќи не се згуснува како облак, не е во состојба да го истисне воздухот кој се наоѓа внатре, се смрзнува заради силата на студот и се спушта бивајќи носен од воздухот, сличен на пена, според белината и нерамнините.

Како што белината на снегот не е доволна да ја изрази убавината на глетката, се спомнува и блесокот, а со тоа Евангелистот ја покажал и надприродноста на онаа светлина со која облеките постанаа сјајни и бели. На светлината не ѝ е својствено да го направи сјајно и бело тоа што ќе го облее, туку напротив, ја покажува бојата таква каква што во суштина е, додека оваа светлина, како што се покажа, ја прекри, или подобро речено, ја измени бојата, што навистина не го прави сетилната светлина. Уште почудно е што, иако ги измени, ги сочува непроменети, што се покажа набрзо потоа. Зар нешто такво може да направи светлината, каква што ја знаеме? Поради тоа Евангелистот не го претставува само возвишениот сјај и убавината на лицето Господово, туку и надприродното блескање на Неговите облеки, а придружувајќи ѝ на белината на снегот и блескање, ја оддалечува помислата дека таа убавина била природна. Така и уметноста, ми се чини, ѝ додава на природата одредена убавина, претпоставувајќи ја убавината на уметничкото дотерување, поради што вели „какви што белило на земјата не може да избели“.

Бидејќи предвечниот Логос, Koj се воплоти заради нас (που σαρκώθηκε γιά μας), ипостазираната премудрост Очева, Он во Самиот Себе во целост ги носи зборовите на евангелската проповед и тие зборови како да се Неговата облека, бела, јасна и истовремено блескава, сјајна и како бисер, подобро речено, богодолична (θεοπρεπές) и боговдахновена (ένθεο) за оние, коишто во духот го гледаат она што е од Духот, богодолично ги толкуваат словата на Писмото и така покажуваат дека зборовите на евангелската проповед се она што „белилото на земјата“ т.е. мудрецот на овој век не може да го протолкува. И што да речам, не може да го протолкува, ниту може да го сфати она што другите го толкуваат, бидејќи според зборовите на Апостолот „Душевниот човек не го прима она што е од Божјиот Дух… и не може да го разбере“ (1Кор. 2. 14). Тоа што како божествено и духовно блескање го надминува умот, погрешно го толкува како сетилно „впуштајќи се во она што не го видел, гордејќи се залудо со својот телесен ум“ (Кол. 2. 18).

Петар, чијшто ум беше озарен со тоа најблажено видение и вознесен кон божествената љубов и уште посилниот божествен ерос и копнеж (θείον έρωτα και πόθο), повеќе не сакаше да се разделува од оваа светлина: „Добро ни е овде да бидеме“, му рече на Господа, „ако сакаш ќе направиме овде три сеници, една за Тебе, една за Мојсеј, една за Илија“, не знаејќи што зборува, бидејќи времето на воспоставувањето (κειρός της αποκαταστάσεως) уште не настапило, а кога ќе дојде тоа време, нема да ни требаат ракотворени сеници. Не приличеше ниту со истоветноста на сениците да го изедначи Господарот со слугите, бидејќи Христос, како вистински Син, се наоѓа во прегратките Очеви, додека пророците, како вистински синови Авраамови, на одговарачки начин пребиваат во прегратките Авраамови. Кога Петар, и не знаејќи, зборуваше така облак сјаен ги покри, прекинувајќи ги Петровите зборови и покажувајќи каква сеница му доликува на Христа. Што, меѓутоа, беше самиот тој облак и како тоа, бивајќи светол, ги покри? Зар тој облак не е онаа непристапна светлина во којашто пребива Бог и онаа светлина во којашто Он се облекува како во одежда, бидејќи се вели: „облаците си ги направил за да одиш по нив“ (Пс. 103. 3), и „од мракот направи Свој заклон, и сенка околу Себе“ (Пс. 17. 11). Како што вели Апостолот „ Кој е единствен бесмртен и живее во непристапна светлина“ (1Тим. 6. 16), така што тука се едно исто и светлината и темнината, која засенува со преизобилен блесок.

И свештените богослови сведочат дека е непристапно она што најпрво го здогледаа очите на Апостолите. „Денес е“, како што вели еден од нив „бездна на непристапната светлина, денес на Таворската гора Апостолите го гледаа безграничното излевање на божествениот блесок“ (свети Јован Дамаскин, Беседа на Преображение, 2 P.G. 96, 545 Б). И великиот Дионисиј, говорејќи дека таа непристапна светлина (φως) е темнина (γνόφος) во која пребива Бог, тврди дека во неа секој „бива удостоен да го види и познае Бога“. Беше, значи, тоа, онаа светлина којашто Апостолите најпрвин ја видоа како блеска од лицето Господово, а потоа и како засенувачки светол облак. Тогаш, поради послабото блескање можеше да биде виден, а потоа заблескувајќи многу посилно, поради преизобилното блескање постана невидлив и така го засени Изворот на божествената и непресушната светлина – Сонцето на Правдата, Христа. Сетилното сонце, исто така, допушта да биде видено кога се излива во облик на зраци, но тоа го оневозможува доколку некој се загледа непосредно во него, бидејќи неговиот блесок ја надминува мерката на нашите очи.

Сетилното сонце се покажува, што е природно, но не по сопствено сакање, ниту, пак, само на оние на кои би сакало. Сонцето на Вистината и Правдата Христос, не поседува само природа и природен блесок и слава, туку и соодветна воља, така што со промисла и за спасение ги озарува само оние коишто ќе посака и толку колку што ќе посака. Поради тоа, посакувајќи така, и очите на апостолите ги озари и беше за нив видлив како сонце, но само на кратко, а потоа по Своја воља заблеска уште посилно, станувајќи невидлив за очите на Aпостолите поради преобилното блескање и како да зајде зад осветлениот облак. Меѓутоа, од облакот се чу глас: „Овој е Мојот возљубен Син, во Кого е Мојата воља, Него послушајте Го“ (Мт. 17. 5). На Јордан, при крштението Господово, се отворија небесата и се чу истиот тој глас кој се разлеа од онаа иста слава којашто подоцна, внимателно гледајќи, ја виде и Стефан, кога за него се отворија небесата и кога се исполни со Светиот Дух. Сега, пак, тој глас се чу од облакот којшто го осени Исуса. Тој облак, значи, е еднаков со славата Божја. Може ли, според тоа, чувствената светлина да биде наднебесна?

Гласот на Отецот од облакот поучуваше дека сѐ што се случувало пред доаѓањето на земјата на Господа и Бога и Спасителот наш Исус Христос, односно жртвата, законодавството и восиновувањето, било несовршено и дека не постоело ниту се извршувало според првобитната воља Божја, туку, напротив, било само допуштено поради идното пришествие и јавување (παρουσία και επιφάνεια) Господово. Он е Тој којшто како љубен Син е по вољата Очева, во којшто почива Отецот и кој совршено му угодува на Оца, поради што советува да го слушаат и да му се покоруваат. Ако Он каже „влезете преку тесната врата, бидејќи широката врата и широкиот пат водат во пропаст, а тесната врата и тесниот пат водат во живот“, послушајте го; ако каже дека таа светлина е Царството Небесно, послушајте го и верувајте му, и направете се себе си достојни за таа светлина.

Кога се покажа светлиот облак и се чу гласот Очев од облакот, учениците, вели Евангелистот „паднаа ничкум“, нo не поради тој глас, бидејќи и порано го имаа чуено, не само на Јордан, туку и во Јерусалим кога се приближи спасоносното страдање. Кога Господ рече: „Оче, прослави го името Свое“ тогаш дојде глас од небото: „И Го прославив и пак ќе Го прославам“ (Јован 12. 28), и го слушнаа мноштво луѓе, но не паднаа ничкум. Овде, значи, тоа се случи не само поради гласот, туку и поради светлината која се појави заедно со тој глас. Поради тоа, богоносните отци оправдано сметаа дека учениците не паднаа ничкум ниту поради гласот, ниту поради зборовите, туку заради онаа променета и надприродна светлина, бидејќи, како што вели Евангелистот Марко: „беа уплашени“ и пред да го чујат гласот, односно беа уплашени поради ова богојавление (θεοφάνεια).

Кога со сето тоа се покажа дека таа светлина е божествена, надприродна и несоздадена, што уште би сакале оние кои претерано се препуштиле на надворешните и овоземни науки и што не се во состојба да го спознаат она што е од Духот? Тие, меѓутоа, паѓаат и во друга бездна и таа светлина не ја именуваат како божествена слава, Божјо Царство, убавина, благодат и блескање, како што правиме ние поучени од Господа и богословието, туку напротив, за таа светлина, за која претходно тврдеа дека е сетилна и створена, сега одлучно тврдат дека е суштина Божја (η ουσία του Θεού). Господ во Евангелието вели дека таа слава не е заедничка само за Него и Отецот туку и за светите ангели, како што пишува божествениот Лука: „Кој се срами од Мене и зборовите Мои, од него ќе се засрами Синот Човечки, кога ќе дојде во славата Своја, и на Отецот и на светите ангели“ (Лука 9. 26). Оние, значи, што тврдат дека оваа слава е суштина, ќе речат дека таа е еднаква за Бога и за ангелите, а тоа веќе е крајно безбожие.

На таа слава и Царство, значи, не му се причасни само ангелите туку и светите луѓе. Отецот и Синот со Божествениот Дух ја поседуваат таа слава и Царство по природа, додека ангелите и луѓето ѝ биваат причасни по благодат и оттука од неа здобиваат просветление. Тоа ни го потврдија Мојсеј и Илија, бивајќи заедно со Него видени во таа слава. Мојсеј не заблеска само сега на Тавор, постанувајќи заедничар на божествената слава, туку и тогаш кога неговото лице се прослави толку што Исмаилќаните не можеа да го гледаат. Овој што зборува потврди дека Мојсеј „бесмртната слава Очева ја покажа во своето смртно лице“. Оној што му противречи на Евномиј бидејќи ја порекнува причасноста на Синот на славата на Седржителот, одговара: „Дури и да стануваше збор за Мојсеј, не би допуштил такво мислење“.

Заеднички се и единствени таа слава и тоа Царство и таа светлина на Бога и на Неговите светители. Поради тоа и Пророкот Псамопевец воскликнува: „Тие одат во светлината на Твоето лице, Господи“ (Пс. 88. 15). Никој, меѓутоа, до сега не се одважил да каже како Бог и светителите имаат заедничка и една иста суштина. Сега, на Преображение, се покажа божествениот сјај заеднички на божеството на Логосот и на Неговото тело, но да се говори дека е заедничка суштината на божеството и телото би значело да се говори на начинот на Евтихиј и Диоскор, а не како оние, кои сакаат да бидат побожни. Таа слава и светлина ќе ја видат сите кога Господ ќе се покаже блескајќи од Исток до Запад. Неа и сега ја видеа оние кои се присоединија на Христа. Никој, меѓутоа, не пребивал во самата ипостас и суштина Божја, ниту ја видел и открил природата Божја (την θεία φύση). Таа божествена светлина се дава по мера, а може да се прима повеќе или помалку, согласно на достојноста на оној кој ја прима, неразделно разделива, а еве и непосредно сведоштво за тоа: лицето Господово заблеска посилно од сонцето, а облеката му постана блескава и бела како снег. Мојсеј и Илија, исто така, можеа да се видат во таа слава, но ниту еден од нив не заблеска тогаш како сонце, па и самите ученици час ја гледаа онаа светлина, час го одвраќаа погледот од неа.

Оваа светлина, значи, се мери на тој начин и неразделиво се разделува, и се дава во поголема или помала мера. Таа делумно се спознава сега, а делумно подоцна. Затоа и божествениот Павел вели: „Оти по нешто знаеме, и по нешто пророкуваме“ (1Кор. 13. 9). Совршено е неразделива и непристапна суштината Божја, и ниту една суштина не допушта ниту намалување, ниту зголемување. Впрочем, на проклетите месалијанци им е својствено да сметаат дека достојните можат да ја видат суштината Божја. Ние, значи, кои се одвраќаме како од старите, така и од сегашните еретици, и веруваме како што сме научени, дека светителите го гледаат Царството, славата, блесокот, непристапната светлина и благодат Божја и постануваат причасни на неа, но не и на суштината Божја, да чекориме кон блескањето на благодатната светлина за да го спознаеме Трисветлото Божество и да му се поклониме на Оној, којшто од една триипостасна природа сјае единствена неискажлива светлина. Со очите на умот да се вознесеме кон Логосот, кој сега заедно со телото се наоѓа над небесните сводови. Он богодолично седи од десната страна на величеството (μεγαλωσύνης) и како од далечина ни се обраќа со ваков глас: „Ако некој сака да ѝ се приближи на оваа слава, тогаш, колку што е можно, нека чекори по мојот пат и нека го подражава (μιμείται) начинот на живот каков што го покажав додека бев на земјата“.

Да го созерцуваме, значи, со духовните очи ова големо видение – нашата природа која е вечно присоединета на невештествениот божествен оган. Кога ќе ги отфрлиме „кожните облеки“ во кои се облековме после престапот, а со нив и земните и телесните размисли, да стапнеме на света земја, односно, нека секој преку доблестите и низ стремеж кон Бога ја покаже својата света земја, за да добиеме одважност кога Бог ќе дојде во светлина и да пристапиме да се просветлиме, та просветлени, да живееме вечно со Него во слава на Трисолнечната и Едноначална Светлина, сега и секогаш и во вековите на вековите. Амин.

превод од грчки јазик: Епископ стобиски и Местобљустител струмички Давид

од: Έλληνες Πατέρες της Εκκλησίας ΕΠΕ

Γρηγορίου του Παλαμά

ΑΠΑΝΤΑ ΤΑ ΕΡΓΑ 10, Ομιλίες (ΚΑ΄ – ΜΒ΄)

ΠΑΤΕΡΙΚΑΙ ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ»

ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ «ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟΝ»

ΑΔΕΛΦΟΙ ΜΕΡΕΤΑΚΗ ΟΕ

ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2008

текстот е објавен во периодиката „Соборност”, бр. 40 – 42, 2014