Анестис Кеселопулос*: Црквата и современиот свет*

пловидба

Поимите за Црквата и светот. Црквата е образ и изображение (τύπος και εικόνα) „на севкупниот свет, кој се состои од видливи и невидливи суштини“.[1] Согласно на овој израз, но и, воопшто, низ перспективата на учењето на Светото Писмо и Отците на Црквата, сите нешта на светот се создадени од Бога за да постанат и да постојат како Црква. Следствено, не е возможно да се вметнуваат цврсто и исклучиво помеѓу свештеното и профаното, како што, исто така, е бесмислено било какво преполовувачко расудување помеѓу Црквата и светот. Црквата го должи нејзиното основање и потекло на Бога. Но, и светот во Бога ја има неговата причина и неговото објаснување. „Сѐ е преку Него и за Него создадено“.[2]

Во Црквата и во светот се откриваат енергиите Божји и се покажува Неговата слава. Ниту светот може да биде разбран без Бога, но денес, ниту Бог може да биде поимлив без Неговото создание. Троичниот Бог е целиот свртен творечки, откровенски и сотириолошки кон историјата на светот. Тоа, без сомнеж, воведува еден дијалектички однос помеѓу Бога и светот. Светот не само што не бива отфрлен, туку станува предмет на љубов и на особена сотириолошка грижа Божја: „бидејќи Бог толку го возљуби светот, што и Синот свој единороден го даде, за секој кој верува во Него да не погине, туку да има живот вечен“.[3]

Сепак, карактеристично е дека тој свет, којшто не е отфрлен од Бога, е паднат свет, кој се наоѓа во служба и во прангите на гревот, и страда од тиранијата на ѓаволот. Ќе може, индикативно, да се спомне примерот со исцелението на фатениот, „когошто го носеа четворица“.[4] Во ова собитие се гледа дека фатениот, парализираниот беше без вера и грешен. Тоа барем го сведочи текстот со забелешката дека Христос ја прозре, ја виде нивната вера (на тие што го носеа), а не на самиот парализиран човек. Исто така, пред исцелението, му ги простува гревовите на парализираниот. Во личноста на овој болен човек, Христос гледа еден парализиран свет, безверен и грешен, кон кој се осврнува со љубов и го смета за свое дете. Кратката, но истовремено исклучително утешителна и охрабрувачка фраза: „не се плаши, чедо“, која му ја упатува пред исцелението, не само што го открива односот на Бога кон светот, туку го означува и двигот и состојбата на Црквата во светот.

Едно еклисиолошко и пастирско толкување (ερμηνεία), на ова чудо, го открива љубовниот однос на Црквата кон светот. Кога светот ја игнорира смислата и целта на своето постоење, Црквата има долг да го врати на неговата точна перспектива. Црквата не може да дејствува како затворен круг или група на „опитни“, која го игнорира и презира грешниот и неверен свет што ја опкружува, но како заедница, која секогаш патува внатре во светот и има долг истиот да го воцркови, да му служи, да го исцелува и спаси, токму како во случајот со парализираниот. Бидејќи, верата не е индивидуалистичко дело, но има една восхитувачка црковна димензија, тоа е верата на четворицата анонимни од чудото, која го спасува паднатиот, дури и кога тој претходно имаше тешкотии со пристапувањето.

Од оваа гледна точка, за Црквата не постојат, не треба да постојат, непријатели, без разлика што некои не ја прифаќаат нејзината вистина, се спротивставуваат на нејзиното дело или војуваат против нејзините цели. Уште повеќе не може да ги гледа како непријатели сите оние кои се противат на постапки и однесувања на одредени црковни личности. Отците на Црквата нагласуваат дека само со ѓаволот немаме ништо заедничко и само него треба да го сметаме за наш непријател. Во однос на оние со коишто учествуваме во заедничката човекова природа, со кои ја населуваме истата земја, со кои јадеме од истата храна, со кои го имаме Бога како заеднички Создател и наш Господ, и имаме прифатено заеднички закони, треба да знаеме дека е „сатански глас“ и „ѓаволска нечовештина“ доколку нешто ни ја предложува мислата и ни го диктира ставот на незаинтересираност и оддалечување од нив.[5]

Следствено, ниту еден настан, ниту еден израз или пројава во животот на човекот и светот не се наоѓа надвор од сферата на интересот и перспективата на свештенопосланството и пастирската позиција и дејствување на Црквата. И тоа е така, затоа што ниту еден настан на светот не треба да се поставува надвор од Црквата, бидејќи таа не е дел од светот, туку светот претставува еден и единствен дел од Црквата. Црквата не е содржината, туку содржителот. Согласно на карактеристичната изрека на Ориген, Црквата е „свет на светот“ (ο κόσμος του κόσμου).[6] Тоа значи дека Црквата нема право да се одрекува од пристапот и служењето не само на духовните, но и на материјалните потреби, нема право, а се одрекува од соочувањето со општествените проблеми на човекот и светот.

За Црквата, светот не може да биде негација или спротивставена состојба, дури и ако е свет на падот, на оттуѓувањето и распадливоста. Освен тоа, од паднатиот свет Бог ги избира луѓето, верните на Неговиот Син и членовите на Неговата Црква: „Го објавив името твое на луѓето кои си ми ги дал од светот“.[7] Учениците Христови се „од светот“, како што и Црквата е „од светот“. Токму како што плотта на Логосот е „од светот“, така и телото Негово, коешто е Црквата, произлегува „плотски“ од светот. И толку е моќен овој дијалектички однос на Христос со светот, на Црквата со светот, така што во православното теолошко и иконографско предание се нагласува со „слегувањето во Адот“. Немаме, значи, едно слегување – воплотување само во светот на создаденото, кое живее и се движи во просторот на Црквата, но имаме и слегување во Адот, како par excellence восприемливо движење и за отпуштениот и изгубен свет.[8]

Но, и Црквата не го игнорира како даденост падот на светот, кој се состои во неговото оддалечување од Бога и во барање на една лажна смисла и псевдовредности. Од нив точно се состои и суштината на демонското, бидејќи ѓаволот е „лажливец и татко на лагата“.[9] Црквата секогаш има предвид дека Христос „во светот беше и светот преку него постана, но светот не го позна“.[10] Навистина, трагичноста која ѝ сопатува на тајната на присуството Христово во светот, се изразува со една немоќ на созданието да го признае својот Создател. Оваа немоќ понекогаш ги достигнува и границите на отфрлањето: „при своите дојде, и своите не го примија“.[11] Односот помеѓу Бога и светот се основа, секако од страна и по вина на светот, на болеста на заборавот. Затоа, светот после падот не е веќе „многу добар“ свет, каков што го виде Бог веднаш после создавањето, но е свет на отстапништвото, на болката и трулежноста.

Сепак, Христос го познава светот, којшто „преку него стана“. Следствено, знае дека светот во којшто се овоплоти за да го исполни делото на спасението, не се владее од неговиот Создател, но од „кнезот на овој свет“.[12] Бидејќи ѓаволот господари во светот и ги злоставува децата Божји, како демонизираните Гергесинци[13] и згрчената,[14]  Христос доаѓа како ослободител, за да го ослободи светот од оковите на ѓаволот. Ослободувањето од делата на ѓаволот се нагласува како главна цел на присуството и појавувањето Христово на земјата.[15] Самиот, навистина, ја објавува победата над овој „кнез“, како исполнување на Неговото дело на земјата: „сега е судот на овој свет, сега кнезот на овој свет бива исфрлен надвор“.[16] Затоа, кога светот бива носен и воден од ѓаволот, тогаш верните и Црквата „не се од светот“.[17] Како што Христос, искушуван од ѓаволот, не се потчини на искушението и слегувајќи во Адот не беше завладеан од Адот, така, на подобен начин и Црквата со верните „не се од светот“, како што и нејзиниот Основач „не е од светот“.[18]

Следствено, изразите: „оние коишто ми ги даде од светот“[19] и: „не се од светот“,[20] се поимаат не противречно, туку дијалектички. Спасението на светот значи негово повторно поставување во перспективата на Царството Божјо, за тоа да стане крај и последен знак на Неговиот принос. И ова есхатолошко согледување на светот, особено видливо во древната Црква, никогаш не се поима статично, т.е. како поделба на различни елементи на овој свет, на добри и лоши. Природата на сите созданија е добра, бидејќи произлегуваат од Бога. Само одделувањето од Бога и идолизирањето на светот, го менува светот во лош и демонски. Светот по неговата природа не е „осквернет“, без оглед што се има осквернето.

Црквата не го отфрла и не се откажува од светот, но дејствува и служи за очистување на светот. Постои за да го врати светот во неговата точна перспектива и да го вклучи во прегратките на „сѐ под сонцето“,[21] значи сета вселена. Во Црквата светот го наоѓа неговото достоинство и целта на неговото постоење. Затоа, барање во првосвештеничката молитва Христова беше неговите ученици, а во продолжение и сите Христијани, да живеат не во неминлива затвореност, ниту во некоја друга дистанцирана или изолирана состојба, туку во овој свет после падот, но сепак сочувани од демонската енергија, која наоѓа начин за израз во него: „не барам да ги земеш од овој свет, туку да ги сочуваш од злото“.[22]

Освен тоа, во совеста на сите ученици Христови, постари и современи, многу важно место и особено значење има фактот дека Он не го замрази светот, но се жртвуваше за светот. Го зема на Себе си гревот на светот[23] и стана „лебот којшто слезе од небесата“[24] и којшто се принесе „за живот на светот“.[25] И Црквата, доколку сака да го следи и да се усогласува со Неговиот пример, должна е на подобен и соодветен начин да застане служејќи и истоштувајќи се (κενωτικά) во овој свет, пред неговите проблеми.

Секуларизација. Посланството на Црквата се состои во насочување и раководење на луѓето кон заедница и учество во животот Божји. Црквата претставува духовен центар на светот, кој ја возглавува севкупната историја на човештвото, од Адам до последниот човек, којшто ќе се роди. Постои за да ја пројавува љубовта Христова и за да ја сведочи врската со таа љубов, која се основа на нејзиното непроменливо единство со Него. Затоа, сите коишто ја живеат вистинитоста на животот во Црквата и со нивниот подвиг се обидуваат да се сообразат со духот на евангелските заповеди, си ја освестуваат и ја живеат слободата на деца Божји и не се врзуваат ниту со географски, ниту со национални граници, ниту со надворешни преданија, ниту, пак, можат некои востановени обичаи и врски да ги ограничат или да им наштетат.[26]

Сосема спротивно, кога Христијаните го забораваат Евангелието и се придржуваат до образи и погледи кои ги диктира духот на овој свет, се предаваат на најголемото искушение кое постои за нив и Црквата, а тоа е секуларизацијата. Тука е неопходно да ги разјасниме поимите на сообразување и прилагодување.

Сообразувањето има негативна смисла и значи непримање и преобразување на светот од Црквата, туку потчинување на Христијаните на духот, на менталитетот, на начелата и методите „на овој свет“. Тоа е и причината поради која Апостолот Павел им објавува на Христијаните да не се сообразуваат „со овој век“,[27] а Апостолот Петар го смета сообразувањето како неприфатлива состојба за оние кои одлучиле да ја послушаат волјата Божја.[28] Ако, значи, светот се смета за величие поголемо од Црквата, тогаш секое вмешување во него станува немоќно и неделотворно, независно дали се случува од „напредните“ или „конзервативните“. Бидејќи, колку „напредните“, толку и „конзервативните“, имаат иста поставеност во однос на нивното дејствување во светот. Првите, потсвесно го прифаќаат светот како големина повозвишена од Црквата, дејствуваат во светот со цел да постигнат Црквата да биде прифатена од страна на светот. Тоа ги води во обид да ја спасат Црквата преку светот, а не светот преку Црквата. Но, и вторите, ја прифаќаат (а возможно е во себе и да се ужаснуваат), силата на светот против Црквата, та дејствуваат во светот барајќи заштита и „спасение“ на Црквата. Во овој случај забораваат дека Христос нема потреба од застапништво и заштита, но спротивно, нагласува дека: „здравите немаат потреба од лекари, туку, болните“.[29]

Црквата е суштински присутна и полезна во светот, само кога е целосно слободна од него. Слободна не само надворешно, значи независна од неговите структури и моќи, туку над сѐ внатрешно, што значи слободна од духовната потчинетост на неговите ставови, менталитет, начела и вредности. Сосема спротивно, во случај кога се секуларизира и ја губи нејзината духовна слобода, нејзината врска со светот станува сведена само на законите. Така, секуларизацијата го оттуѓува и го остава беспомошен не само светот, туку и Црквата. Не знам дали Црквата некогаш ќе може, така како што денес ја гледа и разбира светот, значи како човечка творба и организација, да го открие нејзиното вистинско и суштинско битие, коешто е – харизматична Црква Христова, која патува низ историјата во Духот Свети.

Односот на Црквата со светот треба да биде попрво однос на суд, спор, борба, според прототипот на присуството Христово во светот, отколку однос на симфонија со секуларизираниот свет.

Реториката, вообразениот оптимизам, триумфализмот, рекламата, самооправданието, честопати стануваат единствениот „официјален“ јазик во пастирското дело на Црквата. И, оние кои не го користат овој јазик и не влегуваат во логиката на индивидуалните промоции и рекламната пракса, но се осмелуваат да поставуваат прашања и да ги изразуваат нивните сомнежи за состојбата на Црквата во еден брзоменувачки свет, биваат обвинети дека го нарушуваат мирот во Црквата и го минираат Православието. Светиот Кипријан Картагински веќе од третиот век имаше нагласено нешто што важи и во третото илјадалетие: „Во Евангелието Христос рече: Јас Сум Вистината; а, не рече: јас сум навиката“.[30]

Најголемата опасност во просторот на Православието е идолизирањето на историските облици. На ваквите манифестации се основа и сличната опасност, внатре во едно површно Православие да се приклучуваат и сите останати видови прелест. Една таква поставеност може да одведе во различни фалсификувања на православното предание. Како такви, накратко речено, можат да се наведат: а). идеологизирањето на верата, б). стандардизирањето на службата со дополнителни ритуализми[31] и в). менувањето на православниот духовен живот од љубов, вистинско смирение и преумување во ритуал и пиетизам.

Црквата и социолошките безизлези. Општо речено, треба да се подвлече дека безизлезите на денешниот свет дојдоа како резултат на индивидуализмот, кој се наметна во сите нивоа на животот. Ширењето и распространувањето на индивидуалистичките сфаќања на Ренесансата, која се наоѓа во основата на западниот начин на живот, негативно влијаеше на општествениот живот и, општо, на хоризонтот на односите на луѓето.[32] Првата група на проблеми се однесува на меѓуличносните односи и слободата на човекот. Утврдено е дека доколку нашата епоха го имаше нејзиниот Есхил, тој немаше да ја пишува трагедијата за окованиот Прометеј, но за современиот човек во осама, стрес, агонија и другите егзистенционални проблеми. Немаме личности кои заедничарат помеѓу себе, туку „општественост“ и „општествени манифестации“, коишто честопати го сведочат незаедничарењето на луѓето.[33]

Нештата стануваат сѐ потешки за човекот и го прават особено опасен неговиот живот, кога со истата мрежа на односи се соочува и внатре во Црквата.

Црквата ја има можноста да разговара со современиот човек и светот, не за да му принесе некои решенија и рецепти за соочување со неговите проблеми, тука за самата, со нејзината теологија и живот, да постои како излез од безизлезите.

Првата точка од која ќе може да започне еден таков дијалог е согледувањето на личноста на човекот. Теологијата, поточно триадологијата и христологијата даваат нова содржина на поимот на личноста, која се применува соодветно во антропологијата, и тоа: а). човекот е создаден „според икона“ Божја и б). Христос не е само совршен Бог, туку и совршен човек.

Следна точка, која би можела да го ослободи човекот е служењето на другиот и согледувањето на другиот како брат. Христос, предизвикан од законот зборуваше не за тоа кој ни е ближен, туку кој ни станува ближен.[34] Ближниот не е дадена и статична состојба, но реалност, жива и динамична. Ближен не се дава, туку се станува. Во извесната книга Старечник читаме: „Си го видел братот твој, си го видел Господа твојот Бог“.[35] Особено е карактеристично тоа што го нагласува светиот Хризостом за оваа тема. Нѐ потсетува дека Бог им даде сѐ заедничко на луѓето, како на пр. воздухот, сонцето, водата, земјата, небото, морето, светлината, ѕвездите и им ги подели со подеднаква чест на луѓето, за да сме браќа.

Така го допираме и третиот проблем-безизлез, којшто е еколошкиот проблем и соодветната точка на дијалог, која е почитување на материјалното создание. Христијанското учење ја гледа природата како создание и дело Божјо. Автономизирањето на светот, злоупотребувањето на созданието и на материјалните добра, нешто што денес се нарекува потрошувачка, никогаш не може да биде означено како вистинска љубов кон нив. Човекот е еден „микрокозмос“ кој го иконизира севкупниот свет. И целиот свет се карактеризира како макрочовек. Подвигот (η άσκηση) е единствениот пат за личносен однос кон созданието. Аскезата во однос на користењето со созданието не е систем или идеологија. Првенствено е можност и начин на живот, на којшто се живеело многу векови во Црквата, аналогно на степенот на суштинско учество на човекот во божествената Евхаристија.

Божествената Литургија, значи, е првенствено начинот на којшто Црквата служи и претставува par exellеnce дело на човекот како заедница. Со учеството во вечерата на божествената Евхаристија, Христијаните се чувствуваат обединети помеѓу себе, како членови на едно семејство. Следствено, од ова искуство се раѓа и свеста на Христијаните дека претставуваат едно Тело Христово, коешто е Соборната Црква. Така, евхаристиското ползување со светот, кое се живее во тајната на божествената Евхаристија и се учи на дело со подвиг, може да постане соборен начин на живот за секоја евхаристиска заедница и да издигне едно пошироко општествено мноштво во димензија и израз на една цела култура. Една таква култура, која процвета во византискиот и поствизантискиот период на елинизмот, појде токму од самите еклисиолошко-евхаристиски претпоставки.

Во реалноста, Црквата на секој човек му оддава огромна чест, но и одговорност за спасението на сиот свет, чијашто плот е наша плот, и животот негов е наш живот. Спасението за Црквата е човекот да живее неповреден и целовит, внатре во еден неповреден и целовит свет. Со други зборови, спасението е неговото ослободување од трулежноста и смртта, преобразување на голиот опстанок во полнота на животот и учество на создаденото (του κτιστού) во начинот на постоење на несоздаденото (του ακτίστου).

Првославното предание уверува дека светот само преобразен се спасува од распадливоста. Телата на светителите, кои често се сочувани нераспадливи после нивната биолошка смрт, што претставува динамична пројава на можноста која ја објавува преобразувањето на материјата и светот, е еден одговор на предизвикот на еколошката криза. Тоа е одговор од црковното искуство на подвигот и Евхаристијата.

Црквата е повикана и денес да принесува во светот нејзини маченици и нејзини светители, бидејќи само во светилиштата и жртвениците е возможно да се изгради еден вистински однос помеѓу Црквата и светот, еден однос којшто ќе го спасува светот и конечно ќе ја постави Црквата како Царство Божјо на земјата.

 

превод од грчки јазик:

Епископ стобиски и Местобљустител струмички Давид

од:

Ανέστη Γ. Κεσελόπουλου

Προτάσεις Ποιμαντικής Θεολογίας

Εκδόσεις Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη, 2009.

 

текстот е објавен во периодиката „Соборност”, бр. 43 – 45, 2015.

– – –

*професор по пастирска теологија на Аристотеловиот универзитет во Солун

*извадоци од обраќањето на собирот на теолози на Елада и Кипар

[1] Максим Исповедник, Мистагогија 2, PG 91, 668C.

[2] Кол. 1. 16.

[3] Јован 3. 16.

[4] Матеј 9. 2-8, Марко 2. 2-12 и Лука 5. 18-26. Исто така, Кирил Александриски, Коментари на Евангелието според Лука, PG72, 565A и Јован Златоуст, Беседа 29, PG 57, 357.

[5] види Јован Златоуст, Беседи за статуите, 1, 12, PG 49, 33.

[6] види Коментари на Евангелието според Јован 6, 59, PG 14, 197.

[7] Јован 17. 6.

[8] Во текстовите на Отците на Црквата наоѓаме восхитувачки ерминевтички, истовремено и пастирски пристапи на слегувањето Христово во Адот, кои ги потцртуваат простирањата на тој настан во животот на секој човек. Карактеристично е словото на светиот Макариј Египетски, За слободата на умот, ΒΕΠΕΣ, том 42, с. 237.

[9] види Јован 8. 44.

[10] Јован 1. 10.

[11] Јован 1. 11.

[12] Јован 14. 30 и 16. 11.

[13] Матеј 8. 28, 34.

[14] Лука 13. 16 „која ја заврза сатаната, еве осумнаесет години“.

[15] Јован 3. 8.

[16] Јован 12. 31

[17] Јован 17. 16.

[18] Јован 17. 16.

[19] Јован 17. 6.

[20] Јован 17. 16.

[21] Василиј Велики, Писмо 98,2, PG 32, 497А.

[22] Јован 17. 15.

[23] Јован 1. 29.

[24] Јован 6. 58.

[25] Јован 6. 51.

[26] Види Архимандрит Софрониј (Сахаров), Да го гледаме Бога каков што Е, превод на јеромонах Захариј, Есекс, Англија, 1992, стр. 150.

[27] Рим 12. 2.

[28] Види 1 Петар. 1. 14.

[29] Матеј 9. 12. Види и Илија Вулгараки, Христијанството и светот. Во потрага по едно современо христијанско слово, Армос, Атина 1993, стр. 72, 73. Види, исто така,  Г. Манѕаридис, Личноста и институциите, П. Пурнара, Тесалоники 1997, стр. 79 и натаму.

[30] PL 3, 1103В

[31] за односот помеѓу ритуалот и суштината во литургиското предание на Црквата, види во нашето истражување: Литургиското предание кај Александрос Пападијамантис, П. Пурнара, Тесалоники 2000, стр. 213 и натаму.

[32] Види Г. Манѕаридис, Православната теологија и општествениот живот, П. Пурнара, Тесалоники 1989, стр. 108.

[33] За општественоста и личноста види повеќе кај В. Јулци, Духовноста и општествениот живот, П. Пурнара, Тесалоники, стр. 25-34.

[34] Лука 10. 25 – 37.

[35] Апофтегми на светите Старци, Авва Аполон, 3, PG 65, 136B.