Митрополит пергамски Јован (Зизиулас): Теологијата на свети Силуан Атонски

пергамски

Најпочитувани отци, браќа и сестри, со длабока трогнатост прифатив да ја изложам темата за богословието на светиот Силуан. Изборот на темата се должи на фактот оти со помош на неговиот духовен ученик и мој личен духовен отец, вечнопамјатниот отец Софрониј од манастирот Есекс, го имам испочитувано светиот Силуан, не само како Христијанин и дел на Православната Црква, но и како еден ученик и учител по теологија, а конечно и како Епископ. Светиот Силуан продолжува да биде мој личен водител во духовниот живот, бидејќи мислата негова, со разнообразностите што ги содржи, има пресудно значење не само за оние коишто го живеат монашкиот живот, но и за оние коишто се посветуваат на богословското размислување и земаат учество во водството на Црквата во светот. Следствено, ќе ви зборувам за светиот Силуан со едно длабоко чувство на благодарност и почит. Значи, што ме научи, во однос на теологијата, овој старец?

Во наше време теологијата се има поистоветено со една дејност на разумот и обично се смета за една гранка на науката. Во првата Црква, титулата „теолог“ се чувала за малкумина луѓе (како што знаеме, дадена е само на светиот Јован Евангелист, светиот Григориј Назијанзин и светиот Симеон Нов Богослов); денес, пак, се користи за сите коишто стекнале диплома на некој теолошки факултет, а којашто ја земаат по неколку години студирање. Во случајот на светиот Силуан се гледа дека целосно отсуствува она што го нарекуваме „академска теологија“. Никогаш не студираше на теолошки факултет, и никогаш не напиша нешто што можеше да се исползува во теолошка студија и истражување. Значи, не може да се определи како „богослов“, во современата смисла на зборот. Не постои, значи, нешто што ќе можеше да се именува: „Теологијата на светиот Силуан Атонски“.

Препородот на монаштвото и откривањето на Отците на пустината и именуваните „мистични“ писатели на Црквата, има направено мнозина луѓе на нашата епоха силно да се спротивстават на академската теологија, којашто ја сметаат барем за одвишок, ако не и лоша и непријателска за духовниот живот. Мнозина старци денес ги советуваат нивните духовни чеда да не ја земаат за сериозно академската теологија и да се сосредоточат на молитвата и на други „духовни“ подвизи. Живееме во време на зголемен расцеп помеѓу умот и срцето, помеѓу разумното делање и подвижничкиот живот. Кога бев студент, беше невозможно да најдеш макар некој и да се повика на Отците од пустината во некоја книга по догматика (примерите на Андруцу и Трембела се доволно карактеристични за Грција, а претпоставувам дека слични можат да се најдат и во руската догматска теологија). Притоа, од искуството како професор по догматика на православен теолошки факултет, многу често имам среќавано студенти, чиишто духовни отци ги советуваат да не ги земаат за сериозно возгледите на нивните професори, туку да ги стават на судот на нивниот старец, којшто најчесто не поседува никакво академско, богословко образование.

Таквиот расцеп е погрешен и опасен. Дури и да е верно дека академската теологија и аскетското искуство се две различни работи, сепак, не треба да се смета дека една со друга се исклучуваат и одрекуваат. Ова, пак, може да се случи во мерката во којашто се оддалечуваат едното од другото, и ги апсолутизираат нивната природа и место во Црквата. Црквата опфаќа една разновидност од дарови, харизми, така што никој не може да му рече на другиот: „не си ми потребен“. Историјата на Црквата е преполна со истории на подвижници, чиишто искуства имаа вдахновено големи теолози (на пример, светиот Антониј „богословски“ бива претставен од светиот Атанасиј, и на повеќе-помалку истиот начин, животот на светиот Силуан бива претставен од отец Софрониј), а постојат и случаи кога истата личност го соединува аскетскиот живот со една силна академска мисла, во што се уверуваме, на пример, кај светиот Максим Исповедник.

ag_siloyanos

Следствено, академскиот теолог може многу да црпи од еден аскет, каков што е светиот Силуан Атонски. Ако, притоа, поседува и творечка мисла, може да ги претстави аскетските искуства во форма на догматска теологија. Ова е возможно во случајот на светиот Силуан, и токму тоа ќе се обидам да го покажам, подвлекувајќи одредени догматски теми за коишто мислата на свети Силуан има особено значение.

1. Догмата за Света Троица или, воопшто, за Бога.

Една од изреките на светиот Силуан, коишто ги сочува отец Софрониј, е следнава: „Една работа е да веруваш во Бога, а друга да го познаваш Бога“. Како, значи, го познаваме Бога?

Имаме два вида на знаење: едниот е знаење за нешто или некого, а другиот знаење на некоја личност или некоја работа. Иако, во нашиот ум лесно можеме да ги збркаме овие два вида, сепак тие темелно се разликуваат. Знаењето за Бога може да се стекне од книгите, или од откровенијата, или едноставно од проучување на природата, како што и Платон веќе има забележано. Но, познанието на Бога не може да се постигне без личносен однос со Него. Ова се темели на две основни вистини:

а) Бог се спознава само во личносните односи, коишто го сочинуваат Неговото битие, значи, само како Света Троица. Не можеш да го познаваш Бога надвор од начинот на којшто самиот се познава Себе си (ова е причината поради којашто никој никогаш не може да ја познае природата Божја); во спротивен случај, во опасност сме да спознаеме нешто друго или некој друг наместо Бога вистинскиот. Така, Бог се познава Себе си како Отец, Син и Дух. Како што забележува светиот Атанасиј во неговата полемика против аријанците, ако Синот не постоеше отсекогаш заедно со Отецот, Отецот не ќе се познаваше Себе си, бидејќи Синот е вистината на Отца, во когошто како во огледало Отецот се гледа Себе си и така се познава. Отецот се познава Себе си гледајќи во своето огледало, коешто е Синот. Како што забележува Апостолот Павле, само Духот Божји го познава Бога и длабочините на Неговото битие. Следствено, само кога ќе влеземе во еден троичен личносен однос, значи, со други зборови, кога биваме примени како синови на Отецот, преку Духот на восиновувањето, Којшто ни дозволува Бога да го нарекуваме Отец и да го спознаваме на тој начин, ќе можеме да го спознаеме не она „што се однесува“ на Бога, но самиот Бог.

Согласно со отец Софрониј: „Каква смисла може да има една теоретска теологија за Света Троица, ако не ја чувствуваш светата сила на Отецот, љубовта на Синот со полнота на смирението, несоздадената светлина на Светиот Дух“.

Светиот Силуан опстојува, повторно и повторно, на значењето коешто Светиот Дух го има за познанието на Бога. „Духу Свети… ми откри една недостижна тајна“. „Светиот Дух, – вели свети Силуан, невидливо ѝ дава на душата познание на Бога“. Ова познание се поистоветува со самата љубов Божја кон нас: „Светиот Дух ми ја даде можноста да спознаам колку Господ нè љуби“ – како што вели на друго место. Во однос на познанието на Бога, ова нè води до втората вистина.

б) Љубовта му претходи на знаењето, или уште подобро: љубовта е знаење и знаењето е љубов. Отец Софрониј посочува на изреката на Декарт: „Cogito, ergo sum“ (Мислам, значи постојам), и предложува, во случајот на светиот Силуан, таа да се промени во: „Љубам, значи постојам“. Ова го менува размислувањето на свети Августин, врз коешто самиот тој, а подоцна и Тома Аквински, ги засновуваат своите аргумент за filioque, т. е. дека не можеш да љубиш некого или нешто ако најпрвин не го познаваш (размислувањето на свети Августин и на Тома е дека ако Синот е знаењето на Отецот и Духот е љубовта на Отецот, тогаш Синот треба да претходи на Духот). Важи, пак, токму спротивното: ако не љубиш, не познаваш. Како што, пак, Бог нè познава со тоа што нè љуби и со тоа што ни се открива како љубов, така и ние Го познаваме само преку тоа што Го љубиме и со тоа што ги љубиме оние коишто Он ги има возљубено.

Оваа тема на љубовта, како пат кон вистинското познание, поврзана е во мислата на светиот Силуан со неговиот омилен мотив за љубовта кон непријателите. Ќе беше грешка да ја разбереме оваа идеја, на којашто толку многу настојува свети Силуан, како етичко начело. За светиот отец, е длабоко и исклучително богословска:

Треба да ги љубиме нашите непријатели само затоа што Бог ги возљуби Своите непријатели во личноста на распнатиот Негов Син. Не постои друг начин да го познаеме Бога, бидејќи ова е единствениот начин што ни се открива, значи, како љубов кон непријателите. Ова е едно богословско, а не едно етичко начело. Тоа е патот на познанието на Бога.

На подобен начин треба да ја разбираме и да ја уважуваме љубовта, којашто свети Силуан ја покажуваше кон растенијата и кон животните, и на којашто отец Софрониј, во својата книга, посветува еден голем дел. „Срцето коешто научило да љуби, чувствува милост за сето создание“. И ова, исто така, треба да се разбере богословски: ги љубиме созданијата бидејќи Господ ги створи, а тие страдаат заради нашиот пад.

Што се однесува на учењето за Бога, свети Силуан ни претходи на нас современите теолози, во однос на темата за личносното познание. Сметаше дека Света Троица се познава само со опитот на љубовта, и дека ни се открива во Духот Свети, Којшто е Светлина, бидејќи навистина е љубов. Познанието на Бога е една средба „лице во лице“, и согласно на отец Софрониј, тоа е начинот на којшто свети Силуан доаѓаше во контакт со Бога, при неговата молитва. Отец Софрониј, имајќи искуство од источните религии, во светиот Силуан го најде вистинското откровение на она што се нарекува „личносно начело“. Кога човечкото битие станува ипостас, т. е. личност способна, првенствено со нејзината молитва и љубов, да ги прегрнува Бога и сето создание, и да зборува лице во лице со Бога, и со другите; тогаш се исполнува она: „според образ и подобие Божјо“, и влегува во вечниот живот. Троичното богословие и личносното постоење се совпаѓаат во однос на искуството на „личносното начело“, на што отец Софрониј имаше посветено, до крајот на неговиот живот, многу работа.

2. Христологија

Во центарот на мислата на свети Силуан се наоѓа Христологијата, на којашто светиот отец ѝ пристапува егзистенцијално, не така схоластички како што знаеме од учебниците по догматика. Верен на едно типично руско предание, коешто ни го спомнуваат и Достоевски, и други руски мислители, светиот Силуан ѝ пристапува на Христологијата од аспект на кеносис (η κένωσις – истоштение), и го нагласува патот на крстот како опитен начин на спасение. Не можеш да му се доближиш на животот, ако не умреш, како што Христос умре пред да воскресне. Свети Силуан ја придвижува оваа тема до границите на еден прагматично достоевски начин, со знаменитата негова изрека: „Држи го својот ум во пеколот и не очајувај“. Оваа фраза станува ужасно нихилистичка надвор од Христологијата. Ако се земе надвор од нејзините христолошки рамки може да одведе во самоубиство. Пеколот е премин, а не цел. Не сме повикани да се населиме таму. Меѓутоа не постои заобиколен пат што би можеле да го исползуваме за да го избегнеме тој премин, ако сакаме да стигнеме до нашата крајна цел, којашто е: небесата и Царството Божјо. Така стојат работите, бидејќи и самиот Христос мина низ овој опит. Мислата е христолошка, и од таа причина не води во безнадеж. Победата Христова над пеколот ја образува претпоставката за преминување преку него. Се случува, така, еден пресврт во редот: смрт – воскресение. Сега, на нашиот влез во пеколот, претходи Воскресението Христово, и од таа причина не можеме да пребиваме во очај.

Оваа тема, ако се сфаќа христолошки, ги прави духовните доблести, какви што се смирението и љубовта, длабоко теолошки. Држејќи го својот ум во пеколот се смируваш, не психолошки, туку онтолошки. Учествуваш во бездната на ништото, каде што си се наоѓал, пред Господ да те донесе во постоење. Го живееш отсуството на Бога како егзистенцијална празнина и таму, во таа празнина, го среќаваш твојот прародител Адам како плаче и рида за губењето на Рајот (една тема, толку омилена на свети Силуан). Така се поистоветуваш со сето човештво, особено со неговата падната состојба, и поистоветувајќи се со него во падот, се здобиваш со вистинското самоспознание и престануваш да си горд на себе си – тоа е вистинското смирение – и, во истиот момент чувствуваш сострадание за сите оние коишто, како тебе, се грешни; вклучувајќи ги и твоите непријатели, и така ги љубиш сите, не емотивно, туку егзистенцијално, не бивајќи задолжен да го правиш тоа заради некоја етичка наредба, но учествувајќи во нивното битие, во нивната разделеност од Бога, во смртта нивна. Христос го исполни сето ова и без овој факт Христологијата ќе останеше празна догма.

Оваа кенотичка Христологија, во случајот на свети Силуан поврзана е и со темата на Преображението, коешто се наоѓа во центарот на светогорското предание уште од епохата на исихастите. Ова е интересно како од историски, така и од богословски аспект. Темата на истоштението, се чини не била водечка за исихастите од 14-от век. Присутна е само мистично, но свети Силуан ја вади на виделина и ја става во центарот. Тоа го прави да се наоѓа поблиску до нас отколку исихастите на 14-от век. Нашата епоха има поголема свест од онаа на Византија, за трагедијата на празнотијата и ништото. Во ист момент оваа тема може да го заштити исихастичкиот интерес за Христологијата на Преображението од опасноста да се разбере со еден позитивистички дух, аналогно на она што постои во источните религии. Ако искуството на Преображението треба да се поврзе со искуството на Крстот – а, токму ова го изискува и самото библиско изложување – последицата на ова поврзување е дека аскетизмот не образува едно индивидуалистичко искуство, но учество во страданието на целиот свет; и дека, не постои друг начин за да ја видиме несоздадената светлина освен да страдаме за другите и со другите. Ова го прави учеството во искуството на Преображението Христово едно прашање на учество во страдањето Христово, во Неговото слегување во Адот, во местото на смртта, а не прашање на практикување на една определена техника.

Изреката на свети Силуан: „Држи го својот ум во пеколот и не очајувај“, не е, едноставно, некој метод, но христолошка причина за постоење (raison d ‘ etre), на аскетизмот. Аскетизмот се вдахновува и се оправдува од Христологијата, а не од моралот. Без Христологијата целиот христијански аскетизам би станал едно мазохистичко искуство со демонски карактер.

3. Учењето на Црквата

Постои некаква екслисиологија во учењето на свети Силуан? Одговорот на ова прашање зависи од тоа што очекуваме да најдеме под терминот „еклисиологија“. Природно, не постои некоја систематска анализа за Црквата, и уште повеќе, не очекуваме да најдеме такво нешто кај еден аскетски отец, каков што е светиот Силуан. И покрај тоа, во неговата мисла и во учењето постојат елементи, коишто директно или индиректно се однесуваат на темата на Црквата, и сега на нив ќе го свртиме нашето внимание.

Начелно постои едно силно нагласување на икуменичноста на Црквата или, подобро речено, на нејзината соборност. Во мислата на свети Силуан, Црквата не е ништо повеќе од едно раширување на љубовта на нашиот Господ кон сите: „за сите да се спасат“. Атонскиот светител не е задоволен од сопствениот опит на љубовта Божја за него. Посакува, и тоа го изразува многу нагласено, да ја видат и да ја познаваат и другите. „Господи, дај го Светиот Твој Дух така што сите да Те познаваат во Духот Свети. Господи дај ја оваа Твоја љубов на целиот свет“. Светиот Силуан без престан бара од Господа да им се открие на сите луѓе. Забележано е за киевскиот аскет свети Партениј, којшто сакал да продре во тајната на монашкиот живот, како Богородица му рекла: „Вистински монах е оној којшто се застапува за целиот свет“. Ова ја носи неговата теологија многу блиску до Божествената Евхаристија, којашто е дело на принесувањето Христово, од Црквата на целиот свет.

Со ова се поврзува и фактот дека светиот Силуан многу ја нагласуваше молитвата за мртвите. Оваа тема е толку битна во учењето на свети Силуан, што тој е подготвен дури и да им се спротивстави на мислењата на значајните духовни отци, коишто јавно застапуваат дека не треба да плачеме за мртвите, но само за себе си. „Кога престанав да плачам за упокоените, – ни вели, веднаш ги изгубив и солзите за себе си“. Ги посочува согледбите на аскетот, којшто вели: „Ќе сакав, ако можеше, да ги извадам од Адот сите коишто се наоѓаат таму, и само тогаш душата моја ќе најдеше почивка и радост“.

Ова повторно е една еклисиолошка тема. Свети Силуан кажува како аскетот, којшто му ги рекол горепосочените зборови, во истиот момент направил едно движење со раката како да собира класје при жетва. Тоа е една слика којашто нè води во евхаристиското искуство. Темата е евхаристиска, во секоја смисла. Во Евхаристијата, Црквата не само што живо се моли за упокоените, и тоа во клучниот момент на Анафората, но и ја сфаќа како заедница на живи и упокоени.

Многу се има напишано за настојчивоста што ја покажува свети Силуан во љубовта кон непријателите. Забележавме погоре дека за светителот ова претставува една длабока богословска тема. Сега треба да додадеме дека истовремено е и евхаристиска, и еклисиолошка. За свети Силуан „ако сакаш да ја сочуваш умствената молитва, треба да ги љубиш оние коишто те имаат онеправдано и да се молиш за нив, додека душата твоја најде мир, и тогаш Бог ќе те дарува со непрестана молитва, бидејќи благодатта на молитвата се дава на оние коишто се молат за нивните непријатели“. Простувањето на нашите непријатели е толку битно за нашето учество во Евхаристијата, што нашиот Господ го поставува како услов за учество во неа, а истото го прават и Отците, како на пример: свети Максим Исповедник во неговото толкување на Господовата молитва, свети Анастасиј Синајски и други. Сите гревови можат да се простат со исповедта пред светата Причест, но ако некој не се смири со неговите непријатели и го чува во неговото сеќавање злото што му го направиле, тогаш не се дозволува негово учество во Евхаристијата. Љубовта кон непријателите е толку пресудна за Евхаристијата, та затоа свети Силуан и толку настојува на неа.

Една друга интересна тема, којашто се однесува на еклисиологијата, е гледиштето што свети Силуан го има за судбината на еретиците. Во историите од неговиот живот, како што ги има објавено отец Софрониј, се раскажува за мислењето на некој отец Касијан којшто продолжувал да говори дека сите еретици ќе пропаднат. Се покажа дека свети Силуан има одговор и на ова: „Тоа не го знам, но верувам само во Православната Црква. Во неа се наоѓа благодатта на спасението со христоподобно смирение“. Овој став е многу значаен. Коренито се разликува од зилотскиот дух, којшто е одлика на мнозина монаси, дури и на самата Света Гора, и изразува едно определено теолошко становиште што се однесува на деликатната тема за границите на Црквата; подобно на она што го имаат современите православни богослови, согласно на коешто единствената работа којашто можеме, како православни, со сигурност да ја кажеме во однос на оние што се наоѓаат надвор од Црквата, е: дека сме сигурни во спасението коешто се принесува внатре во Црквата, избегнувајќи така да осудиме било кој друг; оставајќи на Бога конечно да им суди на сите, а со нив и нам.

Конечно, вреди да видиме што мисли свети Силуан за свештенството, и особено за Епископите на Црквата. Ги гледа како носители на благодатта на Светиот Дух и способни „да сврзуваат и разрешуваат“ гревови. Ги нарекува пастири, чиешто дело е да ги собираат растурените овци, за духовно да ги хранат. Тие се, исто така, посредници на нивниот народ пред Бога. Господ ги љуби бидејќи тие го љубат Неговиот народ. Ги побудува сите: „Да го запазиме, браќа, послушанието кон нашите пастири и тогаш ќе дојде мирот, и Светиот Дух ќе пребива со нас; Кој омаловажи свештеник, го наскрбува Светиот Дух Којшто живее во него; Што да кажеме за Епископите? – прашува. – На Епископите им е дадена голема благодат на Светиот Дух, се наоѓаат горе над сите и како орли се издигаат во височините, и оттаму го набљудуваат бескрајното пространство, та со богословското познание го управуваат нивното паство“. Се гледа дека свети Силуан остана неповлијаен од современите моралистички ставови за свештениците и за Епископите. Значи, пишува: „Можно е да се прашате како може тој Епископ или оној духовен отец да го има Светиот Дух, а му се допаѓа да јаде, и навистина, има и други слабости? Ќе ви кажам: Тоа е возможно, доколку не ги прима лошите помисли. Значи, и сè уште да има некоја слабост, тоа не ја спречува благодатта да живее во неговата душа, исто како и со живото дрво, коешто и сè уште да има некои суви гранки, сепак, тие не го спречуваат да дава плодови“.

Со овој став, свети Силуан застапува една типична преданиска еклисиологија, којашто, до денес, ги одликува сите монаси на Православната Црква и извира од една евхаристиска еклисиологија, којашто се наоѓа во основата на неговата мисла и монашки живот.

Ова се малкуте забелешки во однос на теологијата на свети Силуан. На ниту еден начин не го исцрпуваат богословското значење на неговата мисла. За да се исполни претставата потребно е да се додадат и други аспекти, како оние, коишто посебно се однесуваат на антропологијата. И, ова што се рече, ни дозволува да изведеме некои основни заклучоци, особено што се однесува на врската помеѓу теологијата и аскетскиот живот.

Богословието е „слово“ за Бога. Тоа „слово“ може да се изрази со зборови, чијашто содржина и извор не се наоѓаат во разумот. Тие го засегаат целото наше битие. Аскетското предание на свети Силуан не припаѓа на типот на аскеза на Евагриј, којшто го нагласува очистувањето на умот. Бездруго, припаѓа на аскетското предание коешто го прими и разви светиот Максим Исповедник, и на оние коишто ни го донесуваат во нашата епоха преку исихастичкото движење и атонското монаштво. Она што се нагласува во ова предание е очистувањето на срцето, коешто служи како центар на послушание и љубов. Во ова предание љубовта бива една гносеолошка категорија: низ љубовта познаваме, и самите се спознаваме низ љубовта Божја. Ова подвижништво на љубовта возведува во една теологија, којашто може да се предаде со логични поими, какви што се: односи, заедница, личност и т.н. Така оваа теологија не е нерационална, но е една теологија којашто дава поими што имаат за цел: ослободување на човечкиот разум од сувиот рационализам; давајќи ни така можност, во нашето слово за Бога, да го опфатиме сето наше битие, како што тоа се поврзува со другите битија и особено со Самиот Бог, Оној Којшто вечно постои, Биваштиот.

Овој вид на теологија на очистување на срцето од изворот на сите страсти, т.е. од самољубието, поминува низ Крстот Христов, Којшто испразнет од секое самољубие и поистоветен со другите дури и во смртта, нè воведува во откровение на постоењето Божјо како Света Троица на Три возљубени личности, и така нè обожува, дарувајќи ни го Светиот Дух како благодат на познание на Бога, како што и сме спознавани од Него во Христа, т.е. љубејќи Го Оној Којшто прв нас нè возљуби. Сето ова се живее во заедницата којашто Духот ја твори како Тело Христово, како Црква. Така, аскетизмот не е нешто паралелно на Црквата, но во краен исход е местото кадешто се култивира и практикува суштината на Црквата како заедница и љубов, преку битката против страстите, коишто попречуваат заедницата и љубовта да ја градат Црквата.

Аскетското богословие на свети Силуан поаѓа од троичното богословие во Христологијата, во пневматологијата и во еклисиологијата. Тоа е една теологија којашто лесно може да се преведе како догматика. Прикладно време е теолозите творечки да се ползуваат од овие извори, како што ги ползува овој тип аскетски богослови, така што догмата одново да го најде нејзиното битијно значење и да престане да биде една мртва формалност, којашто постојано се повторува од експертите.

Молитвите на светиот Силуан нека нè водат на патот од вистинската теологија, којашто не е нешто друго освен созерцание и познание на Бога, на благословената Троица, низ љубовта којашто ги поврзува трите божествени личности во едно неразделно единство на заедница, којашто ни се пројавува и ни се открива во распнатиот Син, Господ наш Иисус Христос, и во заедницата на љубовта којашто се создаде во нашите срца од Духот Свети; така да, Го познаеме каков што точно е, љубејќи сè што е Негово, нашите ближни и сето создание во заедницата на Телото Христово, т.е. во Црквата.

превод од грчки јазик: Епископ стобиски Давид

од: Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Περγάμου Ιωάννου Δ. Ζηζιούλα – Η Θεολογία του Αγίου Σιλουανού του Αθωνίτου

текстот е објавен во периодиката “Соборност”, бр. 22 – 24, 2008