Милтијадис Д. Константину: Името Божјо

а. Текстот.

Во изворниот, безвокален еврејски текст на Стариот Завет, името Божјо се пренесува со четири консонанти (светите четири букви), се пренесува како יהוה (Јахве). Кога во подоцнежните периоди, од благочестиви причини, беше запазено  да се избегнува произнесувањето на Божјото име, Јудејците на местото на четирите свети букви го читаа зборот „Господ“ или едноставно „Името“. Од овие причини преводот на Седумдесетмината (Септуагинтата), дело на елинојазичните Јудејци на Александрија, во 3 век пред Христа, секогаш името Јахве го пренесува како:  „Господ“.

Значењето и происходот на името Јахве претставуваше предмет на изучување на мноштво истражувачи, та со време, во однос на тоа, се формулираа различни теории. Во Стариот Завет, или барем во некои негови преданија, откровението на името Божјо се поврзува со откровението на Синај. Мојсеј, повикан од Бога да ги ослободи Израилците од Египет, отвора дијалог со Него, и помеѓу останатото бара да се информира како се именува Оној Којшто го испраќа. Согласно со текстот: А Мојсеј Му рече на Бога: Еве, ќе појдам кај синовите Израилеви и ќе им речам: Бог на отците ваши ме испраќа кај вас. И, ако тие ме прашаат: како Му е името, што ќе им речам тогаш? Бог му одговори на Мојсеја, велејќи: Јас сум Оној Којшто вечно постои! Па, продолжи: Така ќе им кажеш на синовите Израилеви: Оној Којшто вечно постои, ме испрати кај вас. И пак му рече Бог на Мојсеја: Вака кажи им на синовите Израилеви: Господ Бог на отците ваши, Бог Авраамов, Бог Исааков и Бог Јаковов ме испрати кај вас. Ете, тоа е вечното име мое и така ќе ме спомнуваат сите родови (Исход 3. 13 – 15).

б. Јасноста на текстот.

Третата глава од книгата на Исходот содржи различни преданија, коишто се однесуваат на богојавлението на Синај (несогорливата капина), призивот на Мојсеј и неговото послание како ослободител на неговиот народ, во откривањето на името Божјо и во поистоветувањето на Јахве со „Бога на отците“. Иако филолошките истражувања разликуваат, врз основа на структурата на овие целини, различни стадиуми на составување на главата, текстот во денешната негова форма се појавува обединет и се вметнува на неговото природно место според изложувањето на настаните, коишто му претходеа на исходот на Израилците од Египет.

Мојсеј, после познатиот инцидент што го доведе до убиство на еден Египќанец, живееше во самопрогонство, во областа Мадиам. Пасејќи ги стадата на неговиот тест Јотор, стигна еднаш до гората Хорив (Синај), кадешто виде една капина да гори без да согорува. Кога се доближи за одблизу да го согледува феноменот, го слушна гласот Божји, којшто го повикуваше да го ослободи народот негов од ропството на Египет. На почетокот Мојсеј се покажа неволен да земе едно толку големо и тешко посланство, но Бог го уверува во Неговата подршка. Целината завршува со упатствата на Бога за начинот на којшто Мојсеј треба да дејствува, за да ја оствари целта.

в. Толкувачки белешки.

Веднаш по повикот и по посланието Мојсеево од Бога за да ги ослободи Израилците од Египет (стих 10), започнува еден дијалог помеѓу нив, според којшто Мојсеј изразува воздржаност во однос на неговата способност да успее во делото, коешто му се доделува (стих 11). Но, кога го добива уверението за Божјата подршка (стих 12), се враќа со едно второ прашање. Бара да го научи името Божјо (стих 13).

Во овој случај достојно за одбележување е дека прашањето не се поставува директно туку индиректно. Мојсеј бара да научи што ќе одговори во случај сонародниците да го прашаат во однос на, од него, реченото. Начинот на којшто го поставува прашањето покажува дека изискува нешто многу значајно од Бога, факт што го принудува неговото барање да го изрази со големо внимание и воздржание. Оваа состојба целосно се оправдува доколку се земе предвид значењето, коешто народите од таа област му го придаваат на името на една личност. Согласно со сфаќањата на таа епоха, името не претставува само една надворешна карактеристика, којашто само разделува една личност од друга, но се поврзува со природата, улогата и карактерот на оној којшто го носи, па често човекот „какво му е името таков е и самиот“ (1 Цар. 25. 25). Така се објаснуваат и менувањата на имињата секогаш кога се менува и целта на животот на еден човек (Битие 17. 5; 32. 29 и др.). Барајќи, значи, Мојсеј да го знае името Божјо, бара и нешто многу повеќе од една проста информација. Бара да го спознае самиот Бог.

Бидејќи Мојсеевото прашање ја има токму оваа смисла, и одговорот Божји е соодветен. Значи, Бог не одговара директно кажувајќи го неговото име, како што ќе се очекуваше во една таква прилика, но, согласно, барем, на изворниот еврејски текст, одговара со едно објаснување на неговото име: „Сум Оној Којшто Е“. Овој одговор поставува, главно, две прашања: првото, филолошко, коешто се однесува на етимологијата на името Јахве, и второто, толкувачко-богословско, коешто се однесува на општата смисла на изложеното и значењето на откровението коешто се опишува.

Од определени истражувачи во однос на првиот проблем беше изложено  гледиште дека стихот 14 не го објаснува значењето на името Јахве, но дека станува збор за народен израз, којшто се потпира на истозвучноста на зборовите  אֶהְיֶה (јас сум), и יהוה. Така, пропаднаа повремените обиди да се објасни името Јахве со нееврејските јазици (на пр. египетскиот), или со различни еврејски корени (на пр. „дишам“, „љубам“, „сум“ и др.), глаголски расположенија (kal, ifil), или дури и со различни делови на зборот (именки, лични и посвојни заменки, извици и глаголи). И покрај сето ова, истрагата денес речиси има резултирано дека во името Божјо се содржи глаголот „сум“, „постојам“ во некоја архаична, веројатно арамејска форма и секако не во ifil расположение, коешто ќе значеше „оној којшто дава постоење“ (=Создател), но во основното (kal) расположение, коешто значи „тој е / постои“. Со ова се согласува и преводот на Седумдесетмината, којшто го предава односниот полустих 14а како: „Јас Сум Биваштиот“. Името Божјо, значи е глаголски тип, трето лице еднина: „тој е“, та затоа зборувајќи Бог во овој случај за себе си се ползува со глаголски тип, прво лице „сум“.

Смислата на Божјиот одговор на прашањето на Мојсеј претставува еден од потешките ерминевтички проблеми од чиешто решение зависи и разбирањето на делот од текстот. Не мал број истражувачи подржуваа дека со овој одговор во реалноста не се открива името Божјо, туку напротив, се сокрива. Станува збор за избегнување или уште поточно одбивање на Божеството да го открие своето име, односно Самиот себе си. Добрата прилика да спознае кој е Бог, од неговите енергии, ќе ја има Мојсеј во блиската иднина. Така се соединува целосно трансцедентноста Божја со откровението. Останува неименуван, непоимлив и неограничен, но не и непознат на луѓето, бидејќи стихот 15 содржи: „Господ (Јахве), Бог на отците ваши“. И покрај сето ова, одговорот Божји не е просто избегнување, но открива нешто од неговиот карактер. Со неговото самокарактеризирање како „Бивашт“, Бог покажува дека постоењето му припаѓа само Нему. Ќе можеше да рече со – некакво, иако туѓо на Стариот Завет, философско расположение, – оти е единствен самопостоечки, и постоењето Негово не е предусловено од ништо и од никого, а сè создадено го црпи постоењето од Него.

Главна карактеристика, значи, на Бога од Стариот Завет е – постоењето, наспроти боговите на идололатрискиот свет, коишто во реалноста не постојат. Навистина, постоењето на Бога се покажува преку неговите конретни дејствија внатре во самата човечка историја, во којашто учествува динамично. И известувањето за претходните и за следните генерации (стих 15), покажува дека постоењето на Бога останува непроменливо во времето, како што карактеристично се возгласува во книгата на Апокалипсата, кадешто името Божјо се анализира како „Којшо Е, Којшто Бил и Доаѓаштиот“ (Откр. 1. 4 и 8), и живописно се објавува во иконографијата на нашата Црква со натписот „Ο ΩΝ“ во ореолот Христов.

г. Богословски пристап

Откровението Божјо на Синај претставува еден од врвните мигови не само за светата историја на Стариот Завет, но за сесветската историја, бидејќи тој настан и заветот којшто следуваше, требаше да постане појдовна точка на една светскоисториска промена во духовниот ôд на човештвото.

Основна карактеристика на старозаветната богословска мисла претставува сфаќањето дека Бог им се открива на луѓето со неговото слово. Така се обликува една целосно особена врска помеѓу Бога и човекот, бидејќи Бог зборува, а човекот слуша. Колку очигледен да изгледа овој однос за современиот начин на мислење, претставува дејствително востание за сфаќањата на тогашната епоха. Соседната на Израил, египетска религија, на пример, не се потпира на некое откровение на божество. Боговите на Египќаните не се пројавуваа со нивното слово, при што човекот слуша, но со нивните слики, при што човекот гледа, и во церемонијалните видови, коишто човекот ги совршува. Во сите стари религии, присуството на божеството се објавува со церемонијални дејствија, а словото, се разбира не слово коешто произлегува од самиот Бог, има само второстепена, помошна улога. Тоа, кај овие религии, како резултат го има отсуството на директна врска на богослужбениот со етичкиот живот, затоа што не постојат закони со божествен происход, со коишто бог, на начин аналоген на библискиот Бог, превзема да го уреди, во сите детали, животот на заедницата. Воглавно во однос со Стариот Завет, од овие религии отсуствува и „Јас Сум“, со што Бог им се обраќа на луѓето.

И покрај тоа што во идололатрискиот свет божествата носат некое име, коешто ги карактеризира и ги разликува од останатите, коишто учествуваат во митот, кај Израилот името Божјо игра една целосно различна улога, затоа што директно се поврзува не со митовите, но со конкретни историски настани. Обраќајќи им се, значи, Бог на луѓето со „Јас Сум“, не се претставува како некој ним непознат, но објавува дека е оној којшто луѓето го запознале преку нивната историја (Битие 15. 7; Исход 6. 2). Ова, појасно од било кое друго место, се гледа во првата заповед на Декалогот: Јас Сум Господ Бог твој, Којшто те изведе од земјата Египетска, од домот на ропството (Исход 20. 2). Израилците биваат повикани да му принесат служба на Јахве, не заради некои негови дејствија во примитивното митско минато, но заради неговите конкретни енергии во нивната современа историја. Кој е и што е Бог, Израилот знае не преку митските раскажувања и философските потраги, но преку искуството на Божјите енергии. Обраќајќи им се, значи, Бог на луѓето, и објавувајќи им го Неговото име, не се појавува како тирански владетел, чиешто слушање на името предизвикува терор кај неговите поданици и наредува потчинетост, но како нежен отец, којшто од луѓето бара едно однесување соодветно на Неговото. Таква смисла има повторувањето, после секоја заповед, на стереотипната фраза: „Јас Сум Јахве“ (Левит 18. 4, 5, 6; 19. 10, 14, 16, 18 и др.). Оваа поврзаност на името Божјо, на потсетувањето на Божјите енергии, со заповедите Божји кон луѓето, нема своја аналогија во етничкото опкружување на Израилот. Секогаш претходат енергиите Божји внатре во историјата и следуваат побарувањата од луѓето (Исход 19. 4 – 6). Така, човечката историја здобива една целосно различна смисла, бидејќи целта на мноштвото не е нешто друго освен спознание на „Јас Сум Јахве“ (Исход 6. 7), значи, одговор на луѓето на иницијативите Божји за нивното спасение.

превод од грчки јазик: Епископ стобиски Давид

изворник:

Μιλτιάδη Δ. Κωνσταντίνου

Рῆμα Κυρίου κραταιόν

Αφηγηματικά κείμενα από την Παλαιά Διαθήκη

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Π.Σ.ΠΟΥΡΝΑΡΑ

ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2005

текстот е објавен во периодиката “Соборност”, бр. 25 – 27, 2009