Епископ стобиски Давид: Простувањето во светлината на Воскресението

прочка

I. Определен, од страна на нововековниот хуманизам, како битие со погледот гордо кренат кон небото, но затоа, ќе додадеме, и со срце полно со земја, човекот како и секогаш, имајќи го самобитниот дар на слободата, особено денес е поставен пред изборот: ќе ги озакони ли своите непреобразени енергии, или, ќе го впери видот в земја, а срцето ќе го наполни со небо!

Во VI-от том на „Добротољубие“-то, како што, старецот Емилијан Симонопетритски, еден од извесните отци на нашево време, мудро ја именува книгата за простиот светогорски монах, преподобниот Силуан, се соочуваме со еден, за окото на душата, возбудлив настан од неговиот живот, којшто, пак, можно е, да предизвика метеж во мислата кај прагматичниот и бирократски настроен човек на новата епоха. Имено, пред да замине во манастир и да стане монах, тој бил присутен на една од селските веселби, набљудувајќи го човекот, патем негов пријател, којшто полетно играл свирејќи на хармоника. Го повикал, прашувајќи го: „како можеш да свириш и играш, кога имаш убиено човек“?! (инаку, го беше убил при пијана состојба, во една тепачка). Овој, пак, тргнувајќи го настрана, му одговорил: „додека бев во затворот, многу Му се молев на Бога да ми прости, и Бог ми прости. Затоа сега мирно играм“.[1] Уште тогаш старецот Силуан разбрал дека е возможно да се измоли од Бога простување на гревовите, истовремено сфаќајќи го и духовниот мир на неговиот другар, кому му е простен гревот. Според зборовите на авторот, на таа со божествена мудрост исполнета книга, старецот Софрониј (Сахаров), овој настан сведочи за длабоката свест за гревот и за силното чувство на преумување, покајание; оти, конечно, невозможно е да се побара, а, и да се добие прошка без свеста за гревот како промашување на целта, не само од аспект на морал, но пред сè свест за наследената, падната природа на првиот човек Адам. Неопходно е да се истакне дека Црквата од Исток никогаш не учела оти треба да се биде само добар, дека крајната цел во животот е да се стане добар. Ако, пак, денес се среќаваме со таквата неплодна, моралистичка проповед, повикани сме да знаеме дека станува збор за влијанието на римокатоличката, односно протестантската, схоластичка традиција, којашто е различна од светото предание на Православието.

За да го илустрираме претходно кажаното, еве, да ги цапнеме четките во боја за тука да го насликаме следниов, добро познат пример од Делата Апостолски. Првоврховниот Апостол Павел, во почетокот, не само што го одобруваше убиството на светиот архиѓакон Стефан[2], но беше и еден од учесниците во жестоките гонења на Христијаните во Јерусалим. Дури, доби дозвола истото тоа да го прави и во Дамаск.[3] Значи, обрнете внимание, при патувањето од едно на друго место, а со иста цел – да гони и убива, му се јави Христос, Којшто од Савел го направи избраниот сосад Павел, без добрината да биде нужен  предуслов за тоа[4]. Се разбира, Павел можеше да остане во Јерусалим, откажувајќи се од прогонствата и решавајќи да постане добар, но, ќе се согласите, ќе останеше најсиромашниот негов жител, пропуштајќи го најважниот момент во неговиот живот, моментот поради којшто беше повикан да ја гази оваа земја, немајќи постојан град, но барајќи го оној што ќе дојде[5], а тоа е живиот опит од средбата со несоздадената Божја благодат, истата онаа којашто Јован, Петар и Јаков ја созерцуваа на Тавор[6].

Срцезналецот Христос, пак, не гледа со човечки очи. Како екстатична љубов, како чист ерос, Он е секогаш отворен, за, внимавајте: да одиме заедно. Он ја виде кај светиот Апостол ревноста за татковските преданија[7], виде што тој навистина бара во срцето свое, та простувајќи му сè, му се откри, откривајќи ни и нам дека целта на нашиот живот е да станеме духоносни, да ја видиме, понесеме и предаваме несоздадената енергија Божја, да станеме богови по благодат. Само како логична последица на таквата состојба, човекот постанува вистински добар (тоа се гледа не само од животот на Апостолот Павел, но и од житијата на голем број други подвижници на благочестието, коишто изградија личносен однос со Христа Бога), додека моралното совршенство е потребно, но само по себе, без Бога, си останува „стерилното нешто“ под сонцето.

Од горе посоченото, лесно воочливо е дека со простувањето, човекот се враќа на онаа состојба на којашто се наоѓал во неговиот однос со Христа, и со ближниот, пред да падне. За нас е најважно дејствително да Му се вратиме, најпрво на Бога, зашто само тогаш вистински му се враќаме и на ближниот. „Не велете – луѓе светлост Божеска не зерцаат и неможно е тоа во сегашниве времиња! Никогаш тоа не е невозможно пријатели“…[8] преку оваа мистична православна теологија, наспроти традиционалистичките адети, светиот Симеон Нов Богослов нè повикува на автентичен духовен живот, на чисто око на разумот, на вистинско проштевање.

Но, од каде потребата да се наведат сите гореспомнати примери! Најсоодветен одговор на оваа чуденка, ми се чини, ќе најдеме гледајќи ја  етимологијата на зборот – прости. Во грчкиот јазик значењето на: „прости“ (συγχωρεῖτε), произлегува од глаголот συγχωρῶ – (ᾶω). Во архаичниот елински јазик првото значење на овој глагол е: да се оди заедно, а следните се: да прифатам, да придобијам, да го примам другиот во мојот простор, да се сложам; во новозаветниот јазик значењето ќе биде: да се ослободи некој од неговите гревови. Воопшто, пак, во сите индоевропски јазици во кои спаѓа, се разбира, и црковнословенскиот, се среќава префиксот pro* со значење: пред, и лексемскиот минимум sto* со значење: стојам. Оттука, нашето: „прости ми“ ќе значи: исправи ме пред тебе, да претстојам, помогни ми да станам свесен за гревот, после што следува смирувањето. Во храмот, за време на читањето на Евангелието се стои простум, односно не се седи, но се стои исправен. Слични зборови со идентичен корен, постојат и во грчкиот: προΐσταμαι, и во латинскиот: praesto, со основно значење: претстојам, стојам на чело, и со други значења, коишто се надоврзуваат, како на пример: бодрам.

Денес, мнозина, колку поради гревот на незнаењето, толку и поради причината за тој грев – неартикулираната човекова слобода, сѐ уште се сопнуваат на стереотипите дека Бог е тиранин штом забранил да се јаде од дрвото на познанието. Но, Он како најгрижлив родител, којшто му забранува на своето дете да ги стави прстите во приклучокот за струја, знаејќи дека е можно струјата да го убие (детето), остава простор детето да порасне, зреејќи ги со растот своите гносеолошки органи, т. е. сознавајќи истовремено каде му е полезно, а каде не „да ги става прстите“.

Оттука, спротивно на предрасудите, Господ му влева поттик на човека, подготвувајќи го за сознание. Кога првиот човек – да ја исползуваме уште еднаш горепосочената слика – „ги стави прстите во струјата“, Господ без да ја загрозува неговата слобода очекуваше од него, од Адама, едно: прости ми, едно: συγχωρεῖτε. Ете, во етимологијата на зборот ја наоѓаме и суштината на неговото значење. Речиси на секој човек барем еднаш во животот му се случува личниот пат за Дамаск, речиси секој човек барем еднаш, неподготвен, ги протега рацете кон „јаболкото“, истерувајќи ги Бога и најблискиот од својот живот; дури, постојат и такви на коишто отсуството на заедница, на соборност, им претставува смисла на животот (тажен пример, за последново, се нашите расколници од МПЦ).

Следствено, поаѓајќи од историското искуство, од опитот и од дарот на слободата што секој од нас го има, и во односот со Бога, и во односот со личностите од нашето опкружување, не ќе е умно да ја повторуваме грешката што ја направи Адам. Тој не рече: прости ми. А, тоа, посочивме, ќе значеше и ќе значи: – исправи ме да застанам пред Тебе, собери ме во Твојот простор, свесен сум за својот грев, за своето промашување, коешто ќе се трудам да не го повторам, затоа што најмногу од сè ми значи заедницата со Тебе, најважно ми е да одам заедно со Тебе, да се сложувам со Тебе, да се ослободам од своите промашувања.

Нема ништо поубаво од тоа, тие зборови да му се кажат на љубениот, во Христа, човек. Оттука, простувањето е најтесно поврзано со љубовта. Оној, којшто вистински љуби секогаш ќе прости, и оној што има свест да побара прошка вистински љуби, копнеејќи за нераскинлива заедница; оти, на оној, којшто љуби многу, му се простуваат многу гревови, а кому малку се проштава, и љубов мала има[9]. Значи, од љубовта се отстапува таму каде што нема простување, се отстапува и таму каде што не постои свест дека треба да се побара прошка. Од оваа состојба,  полоша е само онаа кога се бара лажна прошка. Таа состојба се манифестира на следниов начин: некој од некого бара прошка, т.е. бара да се оди заедно, а веднаш потоа си продолжува по стариот пат[10]. Злото, вели свети Јован Дамаскин, е отсуство на доброто, а колку и да се труди човекот да прави добро, ако не го прави на добар начин – не е добро! Да се прости, значи да се стави нов почеток – тоа е доблест во духовниот живот; да не се прости, значи да не се оди заедно, односно да се тапка во место и да се ужива во сопствената резигнираност и маргинализираност.

II. Во однос на современото третирање на простувањето, се добива впечаток дека модерното општество промовира тенденција насочена кон поттикнувањето на заборавот кај човекот. Сосема очекувано, под плаштот на еклектицизмот, на еден стерилен јазик се повеќе се цитираат (наметнуваат), ставови од коишто блика интелектуалниот индивидуализам. Следствено, тоа дека „религиозното наследство ќе го наречеме Авраамово, за во него да ги обединиме јудаизмот, христијанството и исламот“[11] претставува пример за шпекулација, којашто еден современ интелектуалец каков што е Дерида, може да си ја дозволи само заради човечките незнаења, притоа демонстрирајќи дека кон есенцијалните прашања од животот на човекот, какво што е простувањето, се има површен пристап, особено ако се знае дека, сосема природно, постојат определени разлики во поимањето на простувањето помеѓу Тора-та, 40-те хадиси на Мухамед, и Евангелието. Се добива и впечаток, дека со интеграциските процеси на општеството, кај нас, како да постои потреба, глобализацијата од политиката и економијата да се префрли и во духовниот живот. Но, многу симптоматично е што пред да го направиме тоа, ние, воопшто, не се простивме, значи, не зачекоривме заедно со вистинските џинови на нашата внатрешна философија. Претставува парадокс, но мнозина наши учени луѓе не стигнаа, а уште колку ли нема да стигнат на сопствениот јазик да ги видат делата на коишто се темели нашата духовна и културна самобитност, и не само нашата. Нема да наброиме повеќе од неколку имиња: Василиј Велики, Јован Златоуст, Григориј Богослов, Максим Исповедник за нашата севкупна јавност и понатаму остануваат исцело надостапни на современиот македонски јазик. Затоа, потем, со нивната „универзалност“ ни се сервираат „интелектуалци“; појава безопасна, доколку се пополнети горепосочените дупки во образованието.

За парадоксот да биде уште поголем, ја наведуваме, на пример западната екипираност околу Sources Chrétiennes, чијшто интерес секако е насочен кон спецификите на  нашето предание и нашето тло, со чувството за светост на оние коишто го населуваат[12]. Нешто, за што веројатно и ние ќе се заинтересираме, откако ќе ни биде укажано! Дотогаш, тешко ќе се разграничува разликата помеѓу индивидуата и личноста, помеѓу имањето и немањето свест за Апсолутната Љубов и Вистина. Во овој контекст, постои една интересна реченица на Карл Густав Јунг кажана при крајот од неговиот живот (не е исклучок, мнозина веќе застанати пред смртта и гледајќи на животот од тој аспект, да стекнуваат слични сознанија). „Кога Бог би го знаел однапред неговиот свет, тој би бил исцело бесмислен, а опстојувањето на човекот залудно задоволство“, вели Јунг. Но, Бог е Бог на слободата, Бог на непредвидливото, како што и човекот создаден според образот и подобието Божјо[13] е слободен и непредвидлив.

Истакнатите теолози на православниот Исток  предочуваат дека заради суштинските догматски разлики помеѓу Православието и неправославните, на западномислечкиот човек му било и ќе му биде тешко да ја разликува индивидуата од личноста, паднатиот од обожениот човек, егото од Христа во себе. Само во вистината можеме да си простиме, а тоа значи и да заборавиме, овој пат не на љубовта, но на гревот; оти, исправањето еден пред друг би било привид, би претставувало идол на којшто ќе му се поклонуваат мнозина, коишто притоа сакаат да го паметат злото.

Простувањето е единствената вистинска диоптрија за нарушениот вид на човекот. На прашањето од каде толку омраза денес помеѓу луѓето, помеѓу браќата, еден поет ќе одговори: „нашиот народ престана да се исповеда и да бара простување“. Најистакнатиот претставник на коливарите во Р. Македонија, високопреподобниот игумен Кирил Тетоец Пејчинович, и во денес актуелното негово „Огледало“, пишува: „Христијани, браќа мои, да се подготвуваме духовно, да се исповедаме кај духовникот… та причестувајќи се, достојно да празнуваш, достојно и духовно да се радуваш“[14]. Длабоката литургиска свест, изразениот мистагошки  начин на живот, на православниот род секогаш му откривале дека причестувајќи се и остварувајќи најприсна заедница со Христа Бога, вистински се причестува и со ближниот, добивајќи простување, односно исправување. Сосема друг е проблемот што при зафаќањето со враќање на самобитните вредности од нејзиното предание, Црквата ќе мора во полнота да ја оприсутни и исповедта, онаква за каква што луѓето малку знаат, оти деценискиот раскол на МПЦ развива обичаи спротивни на светото предание на Црквата. Но, тоа е тема достојна за друг осврт. Спомнувајќи ја исповедта нужно е да се знае дека не постои грев што не може да биде простен. Љубовта Божја секогаш е поголема и од најголемиот грев, односно не постои грев, којшто таа љубов не ќе може да го покрие[15].

Простувањето секогаш подразбира сооднос, и оттука се допира до сржта на тајната на Црквата, а тоа, бездруго, е – соборниот начин на постоење. Затоа, поаѓајќи од горе споменатото дека љубовта е поголема од гревот, да се простува не значи, она што забележува Аристотел[16], обично да се имитира (imitatio), но, бездруго значи, творечки да се подражава (μίμηση, η), односно, да се живее во самиот Христос Господ. Дури и во околностиве на нагласен императив да се биде граѓанско општество, да се побара прошка претставува единствен начин да се срушат предрасудите на наталожените малограѓанштина и зло. Ќе го парафразираме Солженицин, којшто истакнува дека големината на една личност и на еден народ се незамисливи и неостварливи без духот на преумувањето. „Простување и отпуштање на нашите гревови и прегрешенија од Господа просиме“[17], е секојдневно произнесуваната ектенија во Литургијата на Црквата. Но, човекот не се чисти себе си тогаш кога ги употребува широко рекламираните средства за чистење. Единствено Крвта Господова во Литургијата на Соборната Црква може вистински да го измие човека. Во Златоустовата Литургија среќаваме: „Измиј Ги Господи гревовите на овде спомнатите со чесната Крв Твоја, по молитвите на светиите Твои“[18].

Она, пак, што денес преминува во своевиден феномен е декларативното, расколничко христијанство што зема замав, а кое од некои иследувачи веќе бива определено како дијагноза. Иако на име христијани, во историското помнење ќе остане дека на почетокот 21-от век, расколничката МПЦ е далеку од тоа дејствително да ја живее христијанската небесна наука[19]. Извесно е, кога Христа го распнуваа, рече: „Оче, прости им не знаат што прават“[20]. Дали денес, расколничката МПЦ, којашто се кити со Неговото име така лесно ѝ простува на канонската Охридска Архиепископија, чијашто единствена „вина“ е нејзиното постоење! Или, пак, што ќе речеме на: „не судете, да не ви се суди“[21]. Не го пишуваме ова чувствувајќи злорадост заради состојбата во којашто се наоѓаат нашите расколници од МПЦ. „Најсилен приговор против Христијанството се самите Христијани“, вели Николај Бердјаев, и продолжува, „за Христијанството судат според Христијаните на нашиов маловерен век, век на широкораспространето неверие; според Христијаните, коишто се изроди и се Христијани само надворешно. Христијанството е вера на љубовта и слободата, а за него се суди според омразата и насилствата на Христијаните. Но, како може да се осудува Христијанството заради недостоинството на Христијаните, кога и самите Христијани подлежат на суд затоа што не му приличат на достоинството на Христијанството[22].“ Отсуството на простување, на несебичната и саможртвена љубов, нема и не може да има ништо заедничко со Христа. „Кој е без грев, прв нека фрли камен“[23]; „зошто го гледаш трнот во окото на братот свој, а гредата во своето око не ја гледаш“[24]… потребни ќе бидат многу страници за само да се наведат сите соодветни примери од Евангелието, но во основа во нив дише еден дух, духот на простувањето. Учејќи, полека, да вдишуваме од овој дух, можеме да се научиме да простуваме и да љубиме, притоа за возврат не барајќи, баш, ништо, затоа што, повикани сме да растеме до совршенство[25].

Апофатичката теологија нè учи што Бог не е, оти во неговата трансцедентност, одандестраност, не е возможно да Го спознаеме по суштина, но само по неговата несоздадена енергија. Оттука, Бог не е неправда. Но, не е ниту правда. Он е над секоја правда. Понекогаш, слободата во Христа тешко им паѓа на луѓето со згрчена побожност, но ќе се сложиме дека законот заробува, а Духот ослободува[26]. Во спротивно ќе излезе дека незнабожечките философи, коишто не ја познавале Безусловната Љубов – Христос, имале повеќе усет за неа[27], отколку Христијаните, коишто се изјаснуваат за изданоци на љубовта. Платон во „Политеја“ му се обраќа на непознатиот бог[28] – „бог, бидејќи е добар, не би бил виновен за сите нешта, како што вели мнозинството… зашто ние имаме многу помалку добри нешта одошто лоши! За добрите не треба да се посочува некој друг, туку единствено – бог, а за  злините треба да се испитуваат некои други причини, никако бог![29]. Нам тој Бог не ни е непознат. Самиот е заедница на три ипостаси, а една суштина. Бог Света Троица. Светогорскиот старец Паисиј истакнува: Човечката правда вели: – „Си погрешил? Треба да бидеш казнет“. Божјата правда вели: „Ја сфаќаш својата грешка и се каеш. Ти се простува“.

III. Познавајќи го духот на ова наше време, и без отстапка укажувајќи на единствениот исход, презвитерот Александар Шмеман, бележи: „триумфот на гревот, главниот знак на неговата власт над светот е поделбата, одделувањето, омразата. Оттука, првиот пробив низ оваа тврдина на гревот е простувањето: враќањето на единството, љубовта“[30]. Еве ја Славата… од пасхалните стихири, којашто торжествено се пее на утрената, на Пасха: „Ден е на воскресението, да се просветлиме со торжество и еден со друг да се прегрнеме. Браќа – да им кажеме и на оние што нè мразат, и сè да им простиме заради Воскресението, та така да воскликнеме: Христос воскресна од мртвите, со смртта смртта ја победи и на оние во гробовите живот им дарува“[31].

Кога Бог би бил правда, едвај би се нашол некој да остане неказнет. Затоа, ние да бидеме како Него. Бог е милостив, Бог е Љубов.

– – –

текстот е објавен во Службениот билтен „Црква“ (Јануари-Декември 2008)


[1] Архимандрит Софроније, Старац Силуан, Манастир Хиландар, 1998
[2] Дела Ап. 7. 58
[3] Дела. Ап. 9. 3
[4] Дела Ап. 9. 3, 8
[5] Евр. 13. 14
[6] Матеј 17. 1, 8
[7] Галат. 1. 4
[8] Свети Симеон Нов Богослов, Химни, Химна XXVII, Успение, 2003
[9] Лука 7. 47
[10] впечатлива современа илустрација за горереченото претставува потпишаниот Нишки документ во 2002 год., којшто расколниците, коишто го потпишаа за да го решат расколот на МПЦ, веднаш и го откажаа, останувајќи си расколници. Затоа расколот е поделеност на умот, недостаток на христијанска љубов и преумување. Затоа, Црквата, секогаш, па и сега, ги повикува расколниците од МПЦ на нов почеток – преку покајание и враќање во соборната љубов.
[11] Жак Дерида, Форум Аналитика, бр. 3, 2002/3
[12] Георги Каприев, Успение, бр. 5, 2003: „Имам секаква основа да тврдам дека денес на Европа повеќе од секогаш и е јасно дека нејзината култура не е моноцентрична, не е произведена само од западноевропските вредности, туку има два креативни центри од коишто вториот е формиран од византиската култура и нејзините денешни продолжители.“
[13] Битие 1. 26, 27
[14] Кирил Тетоец Пејчинович, Огледало, Будин, 1816, фототипно издание.
[15] Во овој контекст обично се поставува прашањето на самоубиството, но во сосема инаква насока треба да се согледува гревот на самоубиството, кога човекот, од една страна со себе ја убива и можноста за исповед и простување, а од друга ја апсолутизира причината поради којашто го превзема тој чекор; но, тоа се судови Божји, а не човечки.
[16] Аристотел, За Поетиката, превод Михаил Д. Петрушевски, Скопје, 1979
[17] Служебник, София, 1998
[18] исто
[19] види: Заради идното Царство, Том I, Охрид, 2005, и Архиепископ охридски и Митрополит скопски г.г. Јован Кратка историја на Охридската Архиепископија, Додаток, Охрид, 2007.
[20] Лука 23. 34
[21] Матеј 7. 1. На Архиепископот охридски г.г. Јован по третпат му судат корумпираните македонски судови, исклучиво на барање на расколничката МПЦ.
[22] Николай Александрович Бердяев, За достоинството на Християнството и недостоинството на Християните, София, 1993
[23] Јован 8. 7
[24] Матеј 7. 3
[25] Матеј 5. 48
[26] 2Кор. 3. 6
[27] Δημ. Γ. Τσάμη, Εκκλησιαστική Γραμματολογία, Πουρναρά, Θεσσαλονίκη, 2008. свети Јустин Философ: θεωρία του σπερματικού λόγου; согласно на оваа теорија, Бог, и пред откривањето на Логосот во светот, им откри на луѓето „семиња“ на вистината, особено на философите,
[28] Дела Ап. 17. 23
[29] Платон, Политеја, превод, предговор, коментар и белешки Елена Колева, Три, Скопје 2002
[30] Александар Шмеман, Велики пост, Крагујевац, 2003
[31] Цветен Триод, Москва, 2003