Митрополит Навпактски Јеротеј: Умот и логиката во Православното искуство

άγιο-όρος

Во Православното Предание постои разлика помеѓу: ум (νους), и, логика. Едно е ум, а друго е логиката. Општо речено, како што се гледа од Православното Предание – умот е окото на душата, со коешто човекот го гледа Бога! Умот е орган со кој човекот го гледа несоздаденото, а логиката е центар за познание на создаденото, бидејќи ги испитува создадените работи. Некои Отци, за поточно да определат: што е умот, го поврзуваат со вниманието и велат дека умот е најистенченото внимание. Таму, каде што се наоѓа вниманието, таму се наоѓа и умот на човекот.

Ако вниманието е свртено и потчинето на создадениот свет, значи дека умот живее во состојбата на своето неприродно движење. Ако вниманието е поврзано со логиката и човекот постојано мисли и размислува, поточно речено, постојано ги расејува мислите на несуштински нешта, тоа значи дека умот не се наоѓа во своето природно движење, туку е затемнет.

Ако вниманието е во срцето, а истовремено логиката има свест за создадениот свет, којшто нè опкружува, тоа покажува дека умот се движи според својата природа, ја живее својата природна состојба.

Бидејќи и оваа анализа, на оние што немаат искуство, може да им се причини неопределена и апстрактна, ќе продолжам со подлабоко истражување на темата во рамките на аскетското искуство на нашите светители.

Најпрвин, треба да се потенцира дека сознанието, за тоа: што е умот, и разбирањето на разликата помеѓу ум и логика, е работа на духовното искуство. Само оној, којшто искусил – може да сфати! Само оној, којшто го очистил срцето од помислите и во којшто срцето работи природно (како што треба), може точно да познае што е ум. Оние, коишто немаат искуство, макар и да читаат многу анализи и практични мисли, не можат да сфатат ништо. Во поглед на оваа работа се случува истото што бива и со телесното око. Слепиот, колку и објаснувања да чуе за вредноста на боите и за нивните разлики, од страна на оние што гледаат, многу работи нема да разбере. Така и оној, кај кого умот е помрачен, не може да го појми постоењето на умот, односно вредностите и познанијата, коишто умот ги овозможува; и, згора на сѐ, не може ниту да ја согледа и сфати разликата помеѓу умот и логиката.

Сè што се случува со телесните чувства, многу повеќе се случува со духовните чувства и нормално со умот на човекот. Затоа, разбирањето на оваа тема подразбира духовно, лично, внатрешно искуство. Во спротивно, секоја анализа ќе се поистовети со обидот на еден уметник да ја опише чудесната хармонија на едно големо музичко дело, некому, што го нема сетилото за слух. Описот е невозможен.

Сепак, ќе изнесам една мала анализа, иако знам дека и јас лично сум слеп и глув за овие духовни теми, коишто ја сочинуваат суштината и основата на Православното Предание.

Човекот, почнувајќи да живее духовен живот, ги исполнува до краен можен степен заповедите Христови и го живее преумувањето. На почетокот од новиот пат го обзема радосната тага и преумувањето за животот поминат во промашувања.

Христијанинот, којшто го започнува овој пат, ги живее вистински, првите блаженства Христови, духовното сиромаштво и блажениот, духовен плач. Самоукорувањето и плачот се изразуваат и преку молитвата. Значи, бидејќи ја познава својата духовна болест, плаче, рида и истовремено го моли Лекарот на душите, Богочовекот Христос да го исцели. Така во една атмосфера на најдлабоко преумување и плач, се моли на Бога, кажувајќи различни молитви, како: „Господи Исусе Христе, Сине Божји, помилуј ме грешниот“, „просветли ја мојата темнина“, „исцели ја мојата душа, бидејќи ти згрешив“, и т.н.

Овој сојуз на смирение, плач и молитва може да почне и на друг начин. На почеток, Христијанинот се вежба во молитвата, во повторувањето на молитвата: „Господи Исусе Христе, Сине Божји, помилуј ме грешниот“, со устата и со својата логика. Се вежба, значи, во такаименуваниот: научен метод на молитвата. После долг обид за собирање на умот во зборовите на молитвата, за отфрлање на расејувачките помисли, за време на многучасовното повторување на молитвата, се раѓа чувство на ништожност, на преумување, на плач. Така, и во овој случај, со молитвата се поврзани духовното сиромаштво и блажениот плач.

Во моменти кога човекот тоа не го очекува, после голема борба и усрдна молитва, којашто е поврзана со преумување и смирение, умот ја симнува молитвата во срцето, и, суштински, тогаш се разделува умот од логиката, бидејќи сега умот превзема да ја кажува молитвата, којашто претходно ја кажуваше логиката. Ова човекот го разбира како една блага болка во пределот на телесниот орган – срцето; како кога боли еден орган на телото и таму се сосредоточува сиот ум, сето внимание. Истото се случува и во овој случај, со таа разлика што оваа болка е слатка, има една топлина и се поврзува со чувствата на срцето, чувствата на љубов (αγάπη) и ерос (έρως).

Ова најточно ни укажува на разликата и расудувањето помеѓу тоа што е ум, а што логика. Кога умот ќе се оддели од логиката, човекот ја чувствува благата и топла болка на срцето, а истовремено логиката има свест за светот што ја опкружува. Во отечките текстови и во живото Предание, коешто постои до денес, се вели дека човекот има два спознајни центри: едниот е логиката, а другиот е умот. Исто така, се вели дека во природниот човек, во обожениот, во човекот на божествената благодат, е возможно истовремено да работат и двата спознајни центри, да дејствуваат и двете енергии на душата, паралелно. Така, макар и да јаде, и да работи…, можно е умот и да се моли.

Ова го разбираме од она што го кажавме претходно. Значи, работи, јаде, учествува во еден разговор, спие и истовремено чувствува една блага болка во пределот на телесниот орган – срцето. Оваа болка е поврзана со симнувањето на умот во срцето, зашто го привлекува умот во овој простор, и не само што го привлекува умот, туку и навлегува подлабоко. Тогаш, човекот го чувствува телесниот орган – срцето, како еден длабок кладенец, без крај.

Работата на логиката и болката на срцето ја покажуваат разликата помеѓу логиката и умот. И тоа, како што претходно кажавме, се случува истовремено, паралелно. Ова го исполнува човекот со радост и ликување.

Затоа велиме дека слегувањето на умот во срцето, умствената молитва и просветлувањето на умот не се случува со одземање на спознајните дејствија, не се случува со разумска екстаза. Човекот тогаш има целосна свест за светот што го опкружува, за своите зборови и дела, а истовремено ја чувствува оваа болка на срцето, во горниот дел на телесното срце, што точно ја разликува од болката, којашто се чувствува при телесното или невролошко оболување на срцето.

Во моменти на поголема благодат оваа болка на срцето се поврзува и се усогласува со една молитва, која во тој час доаѓа или како откровение од Бога, или како потреба на човекот, или е молитва, којашто човекот ја имал во својата логика и којашто потоа поминала во срцето. Така, во оној час ја слуша молитвата како се кажува во срцето, а сите умствени сили и умствени чувства се собрани таму, како едно чувство.

Како пример, можам да го наведам дишењето со телесниот орган, срцето. Кога ќе вдишиме длабоко и ќе го задржиме воздухот, тогаш чувствуваме како да нè боли срцето, како таму да се концентрира вниманието. Затоа и атлетите го вежбаат ова за концентрација, зашто разбираат дека има голема врска со мирот, силата и решителноста. Кажувајќи ја молитвата и спуштајќи го умот во срцето, со благодатта Божја се збива ова собирање во срцето, дејствува оваа најслатка болка без грч, без присила на срцето, но со голема удобност, многу слобода, без човекот да прави усилен напор. Значи, многу мирно, без длабоки вдишувања, туку вдишува и издишува нормално, без притисок; та, човекот ја чувствува оваа најслатка болка. Повторувам дека ова нема врска со вдишувањата и издишувањата.

Во почетокот оваа најслатка болка бива забележана во пределот на телесниот орган – срцето, но потоа продира во нешто друго, подлабоко. Таа е психофизичка. И, како што реков погоре, се поврзува со преумување, со радосна тага, со молитва кон Бога, а логиката живее во нејзиниот свет и телесниот орган на срцето не прима притисоци и принудувања. Стекнува таква чувствителност, што тогаш, човекот разбира кога влегува умот во срцето, а кога излегува. Тоа станува забележливо, зашто постои оваа блага болка, која има една длабочина, т.е. личи на една дупка без дно. Само тогаш човекот ја разбира разликата помеѓу умот и логиката! Еден светогорец ми кажа дека: каква е разликата, којашто постои помеѓу виното и чистиот алкохол, таква разлика постои помеѓу умот и логиката. Умот е истенчен, чист и силен. Логиката е погруба. Разликата е аналогна и квалитативна.

Повеќе, човек не може ништо да каже. Тоа е прашање на духовното искуство, искуство на умствената енергија, на духовното чувство, коешто не се стекнува преку изучувања и анализи, ниту преку научни, филолошки испитувања на отечките текстови, но со внатрешна духовна борба, со енергиите на божествената благодат.

 

Превод од грчки јазик: Игуманија Кирана

Од: Άρχιμ. Ίεροθέου Σ. Βλάχου

ΠΑΡΑΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ, ΤΟΜΟΣ Β΄

Ίερά Μονή Γενεθλίου τής Θεοτόκου

(Πελαγίας)

текстот е објавен во периодиката „Успение“ бр. 3