Архимандрит Софрониј (Сахаров): Послушание, еден од трите монашки завети

Мнозина се оние, кои мислат дека разликата помеѓу монаштвото и обичниот живот на луѓето се темели на безбрачноста. Ние, во согласност со светите Отци и современите подвижници, покажуваме најголем интерес за послушанието, бидејќи, честопати, лицата што живеат во безбрачност не стануваат монаси, ниту во буквалната смисла, ниту по дух. Слично на ова, сиромаштвото како способност некој да се задоволува со малку, се среќава и кај луѓе, кои се наоѓаат многу далеку од монашкиот дух.

Значи, наша цел не е да направиме вреднување на трите завети, но повеќе би сакале да покажеме дека нивното проникнување создава неопходни состојби за некој да може да ја достигне основната цел на подвижништвото: бестрасност и чистата молитва!

Послушанието е основа на монаштвото. За него е многу тешко да говориме, бидејќи почнува, се чини, со облици прости и груби, но потоа, го воздигнува човекот кон еден свет, којшто не се опишува! Послушанието е тајна, која е откриена од Светиот Дух, и, истовремено е Тајна и Живот во Црквата. На прв поглед, одрекувањата од слободниот избор и од слободниот начин на мислење, кои ги опфаќа послушанието, се чинат спротивни на намерата на Бога, Којшто го дарувал човека со една слобода еднаква на Неговата, и, го повикал да царува вечно во силата на оваа слобода. Заради предавањето на волјата и логиката во власта на еден друг човек, мнозина би чувствувале празнина под своите нозе. Оваа одлука би им се чинела како пад во бездната на мракот, како пропаст на нивната личност, како ропство и самопонижување. Но, на оние, кои преку верата го имаат сфатено учењето на Црквата, и кои направиле такво одрекување во духот на ова учење, послушанието им се открива како еден неизречлив дар од Горе.

Послушникот може да се спореди со орел, кој со силата на своите крилја се возвишува кон висините, и мирен го набљудува растојанието, коешто го одвојува од земјата, радувајќи се за безбедноста и за господарењето со висините, кое е недостижно и смртно страшно за другите. Положувајќи ја со доверба, подготвеност, љубов и радост својата волја и целосниот суд за себе на својот духовен отец, послушникот само низ послушанието се ослободува од тешкиот товар на земните грижи и тогаш го запознава  непроценливиот дар: во Бога чистота на умот!

Монаштвото пред сѐ е чистота на умот. Чистотата на умот е невозможно да се постигне без послушание; следствено, без послушание не постои монаштво. Непослушниот не е монах во вистинската смисла на овој призив. Можно е и надвор од монаштвото некој да прими големи божествени дарови, дури и совршенство на маченик; чистотата, пак, на умот е посебен дар на монаштвото, непознат за другите богоугодни патишта. Монахот ја познава оваа состојба само преку вежбање во послушанието. Ете зошто послушанието го сметаме за темел на монаштвото, темел којшто како негова природна последица ги опфаќа и другите два завети. Ова го потврдува и светиот Јован Лествичник: „Мајка на чистотата е молитвеното тихување со послушание. Бестрасноста на телото постигната во тихување, честопати, кога доаѓа во допир со светот, не останува непоколеблива; напротив, бестрастноста родена во послушание секогаш е благоразумна и непоколеблива“. И, говорејќи за волната сиромаштија, придодава дека оној, којшто ја предал (во послушание) својата душа, којшто се одрекол од сите апетити и желби на неговата падната природа – зар ќе се грижи тој за нешто создадено! 

Така послушникот, низ оттуѓувањето од светот и одрекувањето од својата волја, како со златни крилја преминува безболно кон небесата на бестрастието.

Послушанието е тајна на Црквата, та следствено односите на старецот и послушникот добиваат свештен карактер. Како што погоре рековме, оваа тајна за послушникот се состои во изучување како да ја исполнува волјата Божја, е да би влегол во сферата на божествената волја и да би постанал сопричесник во божествениот живот. За старецот, пак, оваа тајна се состои во тоа да го поведе послушникот, преку молитвата и преку подвигот на неговиот живот, во познание на патот на послушанието и во него да ја однегува вистинската слобода, без којашто спасението е невозможно.

Вистинската слобода постои таму „каде што е Духот Господов“ (2Кор. 3. 17), та заради ова, целта на послушанието, како и на христијанскиот живот воопшто, е стекнување на Духот Свети.

Духовниот отец  не е славољубив за да ја потчини волјата на послушникот на својата човечка волја, но во секојдневниот живот можни се такви случаи при кои духовникот настојува на извршување на неговите укази. Но, еден искусен послушник никогаш нема да го доведе својот духовен отец во состојба, овој да ги постави нештата на тоа рамниште.

Подвижничката борба на духовниот патеводител е потешка од подвижничката борба на послушникот, заради неговата голема одговорност пред Бога. Но, духовникот има пред Бога одговорност за ученикот, само тогаш кога ученикот безрезервно му се покорува. Во сите други случаи, ученикот ја носи тежината за своите постапки, и ги губи добродетелите на послушанието. Намерата на духовниот отец не е да го ослободи ученикот од секоја одговорност, но да го научи на христијански живот и вистинска христијанска слобода преку кои, низ послушание ќе ги победи страстите на властољубие и славољубие. Човекот, кој го поробува својот брат, или, просто бара да ја оспори неговата слобода, неизбежно ја губи сопствената слобода, зашто таквиот обид претставува отпаѓање од божествениот живот на љубовта на којшто човекот е повикан. Самољубието, нашиот егоизам е една од главните замки за да се стигне до љубовта на која нѐ повикува заповедта Христова. 

Послушанието е најдобриот пат да ги победиме во себе последиците од праотечкиот грев. Кога ја сечеме сопствената волја, пред волјата на нашиот брат, ја победуваме разделеноста, којашто влезе низ Адамовиот пад во нашата природа, којашто во почетокот била единствена и собрана во Бога. 

Од каде извира оваа борба на спротивставени волји во нас? Зар во Бога не постои само една волја?

Кога ја „сечеме“ нашата волја пред волјата Божја, предавајќи се на Неговата волја и „мразејќи“ ги нашите мали „лични“ желби, стануваме способни да ја примиме и да ја носиме во нас енергијата на Божјата волја. Восовршувајќи се во послушанието кон Бога и кон својот брат, се восовршуваме во љубовта, го шириме нашето битие додека да стигнеме во полнотата на богомажественото постоење, според образот (κατ’ εικόνα)  на Богочовекот Христос, зашто не постои граница на љубовта Божја кон човекот.

Иако по Својата суштина Бог останува вечно недостижен и непричастен на созданието, по енергијата Своја, по благодатта Своја, копнее да се соедини со човекот толку близу, и, толку во полнота, за човекот да постане бог по благодат, сличен на Бога Создателот, според образот на Неговото битие. Божјото Откровение вели: „На оној, којшто победува, ќе му дадам да седне со Мене на Мојот престол“ (Отк. 3. 21).

Образованиот човек на денешницата, со толку развиената критичка склоност, е неспоредливо помалку способен за аскезата на монашкото послушание, отколку простиот човек, ослободен од искушението на љубопитството и испитувањето. Образованиот човек е вљубен во својот критички дух и верува дека нему му ја должи својата вредност, која ја смета за единствен постојан темел на „личниот“ живот; тој, пред да постане послушник или монах, треба да се одрече од своето богатство, инаку, според зборовите Христови (Лука 12. 33), ќе му биде многу тешко да влезе во Царството. Но, како е можно ова да се постигне! Зар оној, пред којшто ја сече сопствената волја не е обичен човек во сѐ сличен на нас, а, не е исклучок понекогаш да  изгледа и понизок од нас. И, ученикот почнува да размислува: „Што е старецот? Можеби е гатач? И, од каде ја познава тој волјата Божја? Бог ни дарувал логика, и ние самите треба да судиме. Еве, на пример, ова што ми го кажа духовниот отец е сосем нелогично“… и, така со ред. Еден таков однос кон старецот, му придава на секој негов збор, на секој негов указ, еден карактер на несигурност и релативност. Овој послушник заборава дека волјата Божја во светот се пројавува преку конкретни облици, преку кои се пројавува и природната човекова волја; слично, пак, и демонската, којашто им се наметнува на луѓето. Тој суди надворешно, онака како што начелно му прилега да суди на „логичкиот“ човек, и заради тоа не го наоѓа патот на живата вера.

Светиот Јован Лествичник вели: „Монахот, којшто самиот се предава на волно ропство, за возврат добива вистинска слобода“. Така искуството на послушанието на крај станува искуство на автентичната, во Бога, слобода.  

Од искуството на овој став кон Божјата вистина, подвижникот непоколебливо се убедува во несовршенството на својата логика. Тоа е особено важен момент во животот на подвижникот. Неверувајќи му на сопственото знаење и искуство, монахот се ослободува од ноќната мора во себе, во којашто живее сето човештво.

Постојат две категории на монаси: едните имаат дар на проста, непосредна вера и лесно излегуваат на патот на послушанието;  другите, и покрај големата желба за Бога, и ревност да живеат според Неговите заповеди, со голем напор се ослободуваат од самодовербата за да би се научиле на послушание. Кога монахот, полн со вера во Бога, Којшто го штити, и во својот духовен отец, ја напушта својата волја и индивидуалниот суд, тогаш од длабочините на неговото внатрешно искуство, со радост чувствува дека достигнал извор на вода, којашто тече во живот вечен (Јован 4. 14). 

Остварувајќи го одрекувањето од својата волја и суд, заради пребивање во волјата Божја, којашто ја надминува секоја човечка мудрост, монахот, всушност, не се одрекува од ништо друго, туку од сопствената острастена, егоистичка волја, и од  својот мал, немоќен разум.

Со ова, тој ја сведочи вистинската мудрост, ретко силната волја и животот со еден возвишен квалитет. Преку овој пат, и на начин дури и за него сокриен, монахот лесно се воздигнува на едно ниво, кое никогаш не можат да го достигнат, ниту да го сфатат, дури и луѓето со високо однегуван интелект. Оваа состојба, како што погоре веќе е речено, е, во Бога, чистотата на умот.

Послушанието е патот на верата, којашто го победи светот (1Јован 5. 4). Но, не ја познаваат сите оваа тајна. Светиот епископ Игнатиј (Брјанчанинов), пишува во едно свое послание: „Веруваме како што нѐ научија светите Отци, дека ако Самиот Господ не го научи монахот на послушание, тој ништо не би можел да научи од луѓето, дури ако ги има пред себе и самите свети Апостоли, возможно е и нив да ги каменува“.

Монашкото послушание не е „дисциплина“. Ниту еден човеков режим не може да опстои без координирање на дејствата на своите членови. Ова координирање се постигнува преку дисциплината, чијашто суштина се состои во потчинување на човечката волја на оној, којшто својата волја ја потчинува на волјата на одговорниот, или, на мнозинството. Таквото потчинување често се постигнува со принуда. Но, дури и да е слободно, како неопходност за зачувување на човечката заедница, тоа не престанува да биде дисциплина, затоа што неговото основно начело е потчинување на  човечка волја. 

Монашкото послушание е дело, пракса на животот според верата и како такво треба да биде слободно, инаку ја губи својата смисла. Послушанието е духовно плодоносно кога го има карактерот на слободното сечење на својата волја и на својот суд пред старецот, со цел – барање на Божјата волја. Во барањето на Божјата волја се состои суштината на нашето послушание. 

Послушникот ја согледува својата неспособност непосредно да ја познае волјата Божја, и заради ова прибегнува кон својот духовен отец, за кого верува дека му е дадено појасно да ја познае Божјата волја.

Духовниот отец не ја убива волјата на ученикот, и не ја потчинува на својата волја, но го прима на себе одговорно тешкиот товар на едно свето служење, преку кое заедничари во божествената пракса на создавање на човекот. Честопати во секојдневниот живот, можно е духовниот отец да е болен и да има потреба од помошта на послушникот, но ова не ја менува смислата на послушанието. Ако во еден манастир, игуменот и другите духовници се принудени да прибегнуваат кон „дисциплина“, кон приморување на своите браќа, тогаш тоа, секако е знак за пад на монаштвото, веројатно совршен заборав на целта и на неговата суштина.

Од практична страна, прашањето на послушанието е тесно поврзано со барање и избор на еден духовен отец, старец, но оваа тема ќе ја оставиме на страна, за да не ја издолжиме многу беседата. Да забележиме само дека според учењето на светиот Симеон Нов Богослов и другите Отци, оној, кој вистински и смирено, со многу молитва, бара за себе водач по патиштата на божествениот живот, тој според зборовите Христови: „Барајте и ќе најдете“, ќе го најде него.

Темата послушание е огромна и неисцрпна, зашто се пројавува под разни облици и во многу различни состојби. Но, општото правило останува секогаш исто: „Немој да веруваш во себе“. Ова е особено важно за почетниците. Но, и оние, кои имаат напреднато во монашката аскеза, не го напуштаат ова правило. 

Секоја  пракса, секое дело, треба да се прими со благослов, та преку благословот да се облече во карактерот на дело Божјо. Исто како малите и безначајни, така и големите нешта имаат потреба од познание на волјата Божја, зашто во животот на човекот сѐ е големо и важно. Преку овој благослов, целиот живот добива димензија на светост, и тогаш секое дело станува автентично вечно, бидејќи се совршува во Името Божјо. Христос рекол: „Секоја садница, којашто не ја насадил Мојот Отец небесен, ќе се искорне“ (Матеј 15. 13). Преку послушанието, вечниот живот станува реалност веќе од овде. Добриот послушник го чувствува присуството на Духот Божји, Којшто на душата и дава не само длабок мир, но и неоспорно чувство на премин од смртта кон животот.

превод од грчки јазик: Игуманија Кирана

од: Αρχιμανδρίτου Σωφρονίου (Σαχάρωφ), Άσκηση και Θεωρία,

Ιερά Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή Τιμίου Προδρόμου

Έσσεξ Αγγλίας 1996

преводот е објавен во манастирската периодока „Успение“, бр. 1