Ангелики Деликари: 1000 години од основањето на Охридската Архиепископија

проф. Ангелики Деликари
http://poa-info.org/vesti/2018/09/20180930-1.html

Во 1018 год., византискиот император Василиј II Бугароубиец ја распарчил државата на Самуил (976-1018)[1] и ја припоил нејзината територија во рамките на Византиската Империја, создавајќи ја темата Бугарија со главен град Скопје.[2] За црковна катедра на темата го одбрал Охрид,[3] основајќи ја истовремено и автокефалната Охридска Архиепископија. Тоа значело дека овој нов црковен организам припаѓал директно на императорот, а не на Константинополската Патријаршија, и дека добил аналоген статус со оној на Кипарската Архиепископија. Нејзината катедра, пак, значи градот Охрид, се поистоветува со древната византиска Лихнида, којашто беше позната византиска Епископија уште пред IV век.[4]

Со цел да ги одреди границите и јурисдикцијата на Охридската Архиепископија, императорот издал три запечатени документи, т.е. сигилии,[5] помеѓу 1019 и 1025 година. Кон овие дејствија пристапил, по соодветното барање на првиот Архиепископ Охридски Јован, кој имал словенско потекло. Иако, за жал, не е сочуван оригиналот на сигилиите на Василиј II, сепак нивниот текст се пренесува вметнат во хрисовулите на Михаил VIII (1272 или 1273).[6]

Во сигилиите на Василиј II, детално се опишани Епископиите, коишто припаѓале на охридската јурисдикција. Станува збор за Епископиите: охридска, костурска, главенишка, мегленска, битолска (кадешто ја имаме радоста да се наоѓаме денес), струмичка, морозвидска, велбуждска, средишка, нишка, браничевска, белградска, сремска, скопска, призренска, липљанска, сервијска[7], дристарска, видинска, рашка, орејска, чернишка, химарска; следуваат Митрополијата драчка, Епископијата дринополска; во продолжение следува нечитливо име на некоја Епископија[8], и на крај Епископиите: ботротска, јанинска, козилска, петарска, ригонска, стажска и веријска.[9]

Во суштина, византискиот император се обидел црковно да го вклучи збирот на териториите, кои ги освоил, под една црковна управа. Веројатно, овие негови дејствија се должеле на чисто политички причини, та и самиот целел кон една структурирана, автокефална (но, ограничена во однос на Константинополската Патријаршија),[10] црковна управа, за постепено да успее со византизација на севкупното население на таа област.[11] Се разбира, на тој начин, на Охридскиот Архиепископ му поставил едно големо дело, имајќи предвид дека областа на неговата паства се протегала на север до Дунав, на југ до Тесалија, на исток стигнувала до Рила и на запад до Јадранското море[12] (опфаќајќи така територии на поранешната бугарска држава, на Србија и Албанија).[13] Архиепископот Охридски, иако, врз основа на сигилиите, бил поставен да ја практикува јурисдикцијата на една толку широка област, имајќи ја како причина големата оддалеченост на многу Епископи од неговата катедра, многу е веројатно дека се воздржувал при изборот на Архиереји во најоддалечените области, та се вмешувал само при произлегувањето на сериозни проблеми и ги советувал Архиерејите, тогаш кога постоела потреба. Сигурно, оддалечените, од Охрид, Епископи, ја немале можноста често, а можеби и никогаш, да бидат присутни на Синодите на Архиепископијата и да носат заеднички одлуки со останатите нејзини Архиереји.

Низ сите векови на нејзиното постоење, Архиепископијата често ги менувала границите бидејќи вклучувала гранични области на византиската држава, од кои, на одреден период, некои престанувале да се наоѓаат под византиска контрола и преминувале во рацете на туѓи владетели. Исто така, станува збор за областите на Илирија, чиишто владетели, Рим во континуитет се обидувал да ги придобие и да ги отсече од православната догма. Затоа, барем во првите два века, изборот на охридските архиепископи претставувал битна грижа за византиските императори. Се избирале образовани личности, кои уживале целосна доверба кај императорот и кои припаѓале на тесниот круг на императорскиот Двор.[14] Се разбира, после XIII век, ова престанува да биде секогаш важечко правило, токму заради латинското освојување на Константинопол, заради привременото зголемување на влијанието на државата на Епир, но и заради освојувањето на територии на Архиепископијата од туѓинци (бугарски и српски владетели). Константинополската Патријаршија, пак, сметала дека е потребно да има контрола врз изборот на Претстојателите на Охрид.[15] Покрај нивната дејност како црковни мажи, охридските архиепископи особено се истакнувале по нивното пишано дело и по заштитата на правата на Православието. Наследникот на првиот Архиепископ Охридски Јован, Лав (околу 1037 – † 1055/1056)[16], активно учествувал во спорот помеѓу Константинопол и Рим во врска со конфликтот за бесквасниот леб. Теофилакт Охридски (околу 1089 или 1092 – † 1126), една од најважните и најплодни писателски личности, кои архиерејствувале таму[17], помеѓу многуте дела, ги напишал, опширното Житие на Свети Климент, според мое мислење најважниот текст во однос на кирило-методиевата мисија во Велика Моравија и примањето на нејзиното наследство во охридската област, како и Мачеништвото на, во Тивериопол (Струмица), постраданите.[18] За време на архиерејството на Јован Комнин (во текот на годините 1140 – 1164),[19] кој бил потомок на познатото византиско императорско семејство,[20] Архиепископијата се поистоветила со старата Архиепископија Прва Јустинијана. Иако поврзувањето е погрешно, важноста и славата на Архиепископијата се зголемиле. Преку многу важното дело и преписката на еден од најпознатите архиепископи охридски, истакнат канонолог на епохата, Димитриј Хоматијан (околу 1216 – околу 1236)[21], може да биде проследена, не само црковната, туку и социјалната историја на Архиепископијата. Неговите односи со истакнатите личности на епохата и со странските владетели како Теодор Дука, владетелот на државата на Епир, со Стефан Немањиќ, Стефан Радослав и други, ја покажуваат почитта, којашто ја негувале кон личноста на Архиепископот, но и стравот на некои од меѓународното влијание на Архиепископијата.

Во храмот на Богородица Перивлептос (1294/1295), во Охрид, човек може да се восхитува на претставата на Aрхиепископот Oхридски Константин Кавасила со светиот Климент.[22] Константин Кавасила бил една од истакнатите личности, која не малку години дејствувала во црковното опкружување на Охрид, првин како Епископ на Гревена,[23] потоа Епископ Тивериополски (Струмички), во продолжение како Митрополит на Драч[24] и на крај како Архиепископ Охридски. Двапати застанал на архиепископскиот трон во Охрид, првиот пат за време на царувањето на Теодор II Ласкарис (1254 – 1258), и вториот пат за време на царувањето на Михаил VIII Палеолог (1259 – 1282),[25] и како што се гледа, бил канонизиран за светител кратко време по упокојувањето.[26]

Изградбата на амвонот во храмот „Света Софија“, во Охрид, се поврзува со Архиепископот Григориј I [27] (веројатно веќе од почетокот на 1312, до крајот на 1314 / почетокот на 1315 или според други 1332).[28] Таму, во колоните има четири монограми во кругови од кои во два се чита Γριγόριος или Γριγόριως, а во другите два Архиепископ на Бугарите.[29]

Во периодот на српското освојување на Охрид, односите на Архиепископијата со српскиот владетел Стефан Душан, се чини дека биле хармонични. Архиепископот Николај (1334? – 1365)[30], започнал еден нов период на соработка и доверба со Србите.[31] Во ктиторската изобразба (хронолошки определена помеѓу 1347 – 1350), во параклисот на светиот Јован Претеча во црквата „Света Софија“, во Охрид, Архиепископот Николај се појавува како молитвен посредник пред светиот Јован Претеча, претставувајќи му го Јован Оливер (владетелот на Охрид), и членовите на неговото семејство (неговата сопруга Ана-Марија и неговите синови Дамјан и веројатно Крајко).[32]

Се гледа дека ктиторската дејност на Николај ја има продолжено и неговиот наследник Григориј II (1364/1365 – 1378), како што произлегува од двата натписи, во кои се појавува неговото име. Првиот се наоѓа над портата во параклисот, на северното крило на црквата „Богородица Перивлептос“, кој е посветен на светиот Григориј Богослов и хронолошки е определен во 1364/1365 година. Таму, Григориј се спомнува како Архиепископ на Прва Јустинијана.[33] Исто така, во старата црква на светиот Климент, во населбата Болничка, во ктиторскиот натпис (1378), кој се наоѓа над јужната порта, на нејзината средина читаме дека тој храм бил изграден и насликан за време на архиерејството на сесветиот Архиепископ на Прва Јустинијана и на цела Бугарија кир Григориј, кога управител на градот бил Андреј Гропа.[34]

Би можело да се зборува со часови за дејноста на охридските архиепископи низ сите овие векови, за меѓународното влијание на Архиепископијата, за титулите на архиепископите, кои ја отсликувале нивната јурисдикција, реална или фиктивна. Целта на архиепископите била промовирање на Охрид во поширокиот простор на Балканот и повикување на споменот на славното минато од неговото црковно опкружување. Во едно пастирско послание на Архиепископот Зосим Охридски, на 11 јуни 1708 год., во врска со дарот на Големиот Вожд на Унгровлахија господин Георгиј Кастриот,[35] се користи една опширна титула:[36] Зосим, по милоста Божја, Архиепископ на Прва Јустинијана, Охрид и на цела Бугарија, Дакија и Медитеранот, на Рипенсија, Превала, Дарданија, Горна Мизија и на останатите (области) Патријарх. Посочувањето на овие епархии упатува на Новелата 11 (535), на Јустинијан I, со која овој византиски император ја основал Архиепископијата Прва Јустинијана. Таму се опишани сите овие области од титулата на Зосим, како епархии, кои припаѓаат на Прва Јустинијана.[37]

Посебно треба да се спомнат најкарактеристичните светители на Охридската Архиепископија, светиот Климент и преподобниот Наум, учениците на светите Кирил и Методиј. Нивното испраќање во Охрид од страна на бугарскиот владетел Борис I, го означува почетокот на втората фаза – ако ми е дозволено ова временско разграничување – на црковното дело на кирило-методиевата мисија помеѓу Словените. Тоа што светиот Климент и преподобниот Наум се обиделе да го направат во оваа област, е: суштински да ја спасат, да ја сочуваат и повторно да ја блеснат словенската култура, која била создадена во Велика Моравија.[38] Светиот Климент бил ракоположен за Епископ Велички (денешен Велес),[39] во 893 или 894 година, по барањето до Константинополската Патријаршија од страна на бугарскиот цар Симеон (893-927).[40] Првото познато спомнување на Климент како Епископ Велички датира во кодексот Assemanianus (средина на XI век). Таму се посочува дека на 27 Јули, денот на споменот на светиот Пантелејмон, исто така се слави и светиот Климент Велички (Климента епископа Величъскаго)[41]. Иако никогаш не ја добил титулата Архиепископ Охридски од проста причина, затоа што во неговата епоха Архиепископија не постоела, а не ја добил ни титулата на византиската Епископија Лихнидска,[42] сепак областа на неговата јурисдикција била широко распространета, а најзначаен град во Епископијата бил Охрид. Во однос на светиот Климент, ретроспективната употреба на титулата Архиепископ Охридски се поврзува со неговото свештеноапостолско, пастирско, ктиторско и писателско дело во охридската област. Колку во срцата на неговата паства, толку и кај подоцнежните охридски архиепископи, било сочувано живото сеќавање на светиот Климент како прв пастир на Архиепископијата. Претставувало чест и благослов за архиепископите да го вклучуваат тој светител во своите претходници, да го сликаат во фрескоживописот на нивните цркви, да бараат од него помош и просветление за таму да го продолжат нивното дело.[43]

Со освојувањето на Балканот од Османлиите и со привременото укинување на црквите на Бугарија и Србија, се чини дека се надградила улогата на Архиепископијата Охридска, бидејќи, најверојатно, одново ја презела јурисдикцијата врз териториите, кои ги имала загубено во минатото.[44]

Во секој случај, останува фактот дека Архиепископијата Охридска успеа да опстане од 1018 год., до денес, во област во која развојот на настаните низ текот на времето не секогаш бил благонаклон кон неа. Сепак, треба да се прифати дека, ниту бугарската, ниту српската, конечно ниту отоманската власт не успеаја суштински да го изменат карактерот, дејноста, и што е најважно, нејзиниот идентитет. Елини, Словени и други националности, хармонично сопостоеја во областа на Архиепископијата, низ вековите. Од срце посакуваме долгоденствие, и, дај Боже, визијата на нејзиниот основач да дејствува како обединувачки фактор на сите народи, кои се нашле под нејзиниот духовен покров и секогаш да го осветлува патот на љубовта и соработката.

Αγγελική Δεληκάρη: 1000 χρόνια από την ίδρυση της Αρχιεπισκοπής Αχρίδος

текстот е објавен во периодика „Соборност“, број 52 – 54, 2018 год.

превод од грчки јазик:

Епископ стобиски и Местобљустител струмички Давид


[1] Во врска со државата на Самуил види Α. Δεληκάρη, „Подемот и падот на краткотрајната држава на Самоил (976-1018)“, κај Α. Δεληκάρη, Византиско–словенски истражувања, Θεσσαλονίκη 2017, стр. 90-100· Α. Δεληκάρη „Временската важност на поширокиот регион на Флорина во политичката и црковната историја на соседните словенски народи“, кај: Κ. Φωτιάδης – Σ. Ηλιάδου -Τάχου. Види. Βλασίδης (επιμ.) Западна Македонија: Од обединување на грчката држава до денес, Θεσσαλονίκη 2014, стр. 696-709· A. Delikari, «Die Situation in Nord-West Makedonien während der Regierung des Basileios II., die sogennante Kirche des Zaren Samuel und die Gründung des Erzbistums von Ochrid», кај Гюзелев – Г. Николов (редактoри), Европейският югоисток през втората половина на X началото на XI век. История и култура. Международна конференция София 6-8 октомври 2014 г., София 2015, стр. 237-243. Види уште Ср. Пириватрић, „Самуилова држава. Обим и карактер.“ Византолошки Институт Српске Академије Наука и Уметности. Посебна Издања. Књига 21, Београд. 1997. Α.-Αι. Ταχιάος, „Краткотрајната држава на Самуил (976-1018). Во врска со овој проблем“, A.-Aι. Ταχιάος, Византија, Словени, Света Гора. Размислување за меѓусебните односи и влијанија, Θεσσαλονίκη 2006, стр. 367-390. Многу важно за прашањето за државата на Самоил е истражувањето на Ν. Κ. Μουτσόπουλος, Базиликата на Свети Ахил во Преспа. Придонес кон изучувањето на византиските споменици на областа, τ. 1-3, Θεσσαλονίκη 1989· Ν. Κ. Μουτσόπουλος, Базиликата на свети Ахил во Преспа. Εден кивот споменик на локалната историја, Θεσσαλονίκη 1999, и т.н.

[2] Види Thurn (εκδ.), Ioannis Skylitzae Synopsis historiarum, 41, стр. 358. 80-87. Види уште А. В. Соловјев, Срби и византијско право у Скопљу почетком. XIII века, Гласник Скопског научног друштва 15-16 (1936) 29, и Krsmanović, “The Byzantine province”, p. 192-194 and 201. Πρβ. και Thurn (εκδ.), Ioannis Skylitzae Synopsis historiarum, 23, стр. 409.5-6: τῶν Σκούπων τῆς μητροπόλεως Βουλγαρίας. 

[3] За историјата на Охридската Архиепископија во средниот век види: Α. Δεληκάρη, „Охридската Архиепископија во средниот век“, и Снегоров, Историја, 1.

[4] Во врска со Епископијата Лихнидска види: Α. Δεληκάρη, „Епископијата Лихнидска до 10 век. Ι: од нејзиното основање до почетокот на VI век“, Κληρονομία 35/Α΄-Β΄(2003) [= 2005] 69-85.

[5] За изданијата на овие сигилии види: Иванов, „Български старини из Македония“, стр. 550-562.

[6] За автентичноста на хрисовулските слова од Михаил VIII, во којшто се додадени сигилиите на Василиј II, но и од самите сигилии – се изразија од време на време – или сомнежи или експлицитни спорови. За споредба види: Ευ. Κωνσταντίνου ή Τέγου-Στεργιάδου, Релациите со Охридската Архиепископија – сигилиите на Василиј II [Επιστημονική Επετηρίδα του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Παράρτημα αρ. 1], Θεσσαλονίκη 1988, стр. 35-50 и 79-89· Ευ. Κωνσταντίνου ή Τέγου-Στεργιάδου, „Хрисовулата на Михаил VIII Палеолог од 1272 година и бугарската црква“, Βυζαντιακά 10 (1990) 238-246· Ev. Tegou-Stergiadou, «Die Sigillavon BasileiosII. Fürdas Erzbistumvon Achridaundihre Beziehungmitden Bistümernvon Berroiaund Servia», Orthodoxes Forum 12/1 (1998) 5-20, и ΚωνσταντίνουήΤέγου-Στεργιάδου, Архиепископијата Прва Јустинијана, стр. 129. Сомневања за автентичноста, но и преданието на текстот, има исто така изразенο во минатото кај Δ. Ζακυθηνός, Византиска Историја 324-1071, Αθήνα – Γιάννινα 1989, стр. 438, и Antoljak, Самуиловата држава, стр. 72-77.

[7] Бидејќи Епархијата Сервија се споменува и во првата и во третата сигилија, Prokić, „Постанак“, стр. 253-256, се претпоставува дека за време на периодот помеѓу двете сигилии веројатно се покажало реагирањето на Митрополит Солунски, кој мислел дека Епархијата е под негова надлежност.

[8] B. Prokić, „Први Охридски Архиепископ Јован“, Глас Српске Краљевске Академије 88 (52) (1911) 292, и „Постанак“, стр. 253, но и Снегаров, История, том 1 стр. 66 и 186, претпоставуваа дека на ова место е потпишувана Епископијата Велас. Сепак, Снегаров преувеличува кога пишува дека Василиј II, со неговите три силигии, ги одделил епархиите што му припаѓале на Бугарскиот Патријарх за време на Првата бугарска држава, значи епархиите Драч, Лариса, Навпакт (западна бугарска држава) и епархиите Преслав, Проватос, Девелтос или Загора (источна бугарска држава), кои подлежеа на Константинополската Патријаршија.  Епархиите Драч, Лариса и Преслав експлицитно се споменуваат во сигилиите, додека за епархиите Навпакт, Проватон и Девелтос не се споменуваат никакви известувања. Освен тоа, Епископите на Проватос и Девелтос сведочат во Тактика, веќе од 9 век (можеби и претходно), како подлежат на Митрополијата Адријанополска. Види: J. Darrouzès, Notitiae episcopatuum Ecclesiae Constantinopolitanae. Textecriti que, introduction et notes [Géographie ecclésiastique de l’Empire byzantinI], Paris 1981, стр. 241 Τακτικό 3590, стр. 286 Τακτικό 7628, стр. 305 Τακτικό 9502, стр. 329 Τακτικό 10592, стр. 364 Τακτικό 13643, стр. 402 Appendix 1 17130 (για επισκοπή Προβάτου)· стр. 241 Τακτικό 3588, стр. 286 Τακτικό 7624, стр. 304 Τακτικό 9498, стр. 329 Τακτικό 10588, стр. 364 Τακτικό 13639 (για επισκοπή Δεβελτού).

[9] За повеќе поврзани географски детали, како и информации за седиштата на овие Епископи и нивните парохии види: Ст. Новаковић, „Охридска архиепископија у почетку XI века. Хрисовуље цара Василија II  од 1019 и 1020 год. Географијска истраживања“, Глас Српске Краљевске Академије 76 (46) (1908) 7-51, и Снегаров Историја, том 1, стр. 163 – 187 (за имињата на Епископите  и нивниот правопис).

[10] Охридските архиепископи од самиот почеток ја бранеа нивната независност од Константинополската Патријаршија и од било кое друго начело. Карактеристична е реакцијата на Архиепископот Теофилакт, како што се гледа од неговото писмо до Архиепископот Халкидон Михаил, во кое се наведува неговото противење на ваквите интервенции. Види: P. Gautier, Théophylacte d’Achrida Lettres. Introduction, Texte, Traduction еt Notes [Corpus Fontium Historiae Byzantinae XVI/2], Thessalonique 1986, стр. 437, 32-42, бр. 82: Τὶς γὰρ ἐν Βουλγάροις μετουσία τῷ Κωνσταντινουπόλεως πατριάρχῃ μήτε χειροτονίας ἐπ’ αὐτῇ δίκαια ἔχοντι, λαχούσῃ τὸν ἀρχιεπίσκοπον αὐτοκέφαλον, μήτ’ ἄλλο τι διαδεξαμένῳ κατὰ ταύτης προνόμιον; Διὰ τίνος δὲ καὶ τὰ σφάλματα τῶν μοναχῶν τῆς κατὰ γνώμην αὐτοῦ συστάσης μονῆς τηρηθήσονται καὶ διορθωθήσονται; Διὰ τοῦ τὰ τῶν ὑποκειμένων αὐτοῦ ἄλλων μοναχῶν ἐπικρατοῦντος καὶ διευθύνοντος, ὃν ἔξαρχονὀν ομάζομεν; …Καὶ ποῖος… ὃς κωνσταντινουπολίτου παρουσίαν ἐξάρχου ἐν Βουλγάροις μετρίως οἴσεσι καὶ οὐχ ὡς μοιχῷ χρήσεται, μεστὸν ζήλου θυμόν, ὃ φησι Σολομών, ἐνδεικνύμενος; Ἐγὼ μὲν οὐκ οἶμαι. Види уште Κ. Κατερέλος, Канонската јурисдикција на Константинополската Патријаршија во епархиите на деспотот на Епир во текот на периодот 1204-1235 [Βιβλιοθήκη Βυζαντινού και Μεταβυζαντινού Δικαίου 2], Θεσσαλονίκη 1995 стр. 139-140, и G. Prinzing, «Die autokephale byzantinische Kirchenprovinz Bulgarien/Ohrid. Wie unabhängig waren ihre Erzbischöfe», кај Proceedings of the 22nd International Congress of Byzantine Studies, Sofia, 22-27 August 2011, том. 1: Plenary Papers, Sofia 2011, стр. 395-396.

[11] Како што е наведено погоре, во областа живееја Бугари, Срби, Власи и Ерменци. Спореди Granić, «Kirchenrechtliche Glossen», σσ. 399-400: Α.-Αι. Ταχιάος, „Охридска архиепископија како модел на грчко-словенско сожителство“ – кај Α. Αγγελόπουλος (επιμ.), Χριστιανική Μακεδονία. Πελαγονία – Една друга Грција. Солун – Охрид, Θεσσαλονίκη 2004, стр. 457-461, и H. M. Bartikian, „Ерменско присуство во Византиска Македонија“, кај Τ. Πεντζοπούλου-Βαλαλά (επιμ.), Διεθνές Συμπόσιο „Византиска Македонија 324-1430 п.Х.“, Θεσσαλονίκη 29-31 Οκτωβρίου 1992 [Μακεδονική Βιβλιοθήκη 82], Θεσσαλονίκη 1995, стр. 41-42. Антолјак „Самуиловата држава“, стр. 80, во обидот да го нагласи „македонскиот“ карактер на државата на Самуил, пишува дека мнозинството од населението во неа го сочинувале „Македонци (Словени од Македонија)“ и Словените од Грција (и Пелопонез). Следат Бугарите, потоа Србите, Хрватите и на крај Римјаните (Византијците), Арванитите, Власите, Романците (во приморските области), Турците Вардарци и Ерменците. Се разбира дека Г. Острогорски, „Историја Византије“, Београд, 1969, стр. 295-296, согледуваше дека големото протегање на Охридската Архиепископија во суштина било насочена кон ограничување на моќта на Константинополскиот Патријарх. Види уште Б. Гардашевић, „Каноничност стицања аутокефалности Српске цркве 1219 године“, Свети Сава. „Споменица поводом осамстогодишњице рођења 1175–1975“, Београд 1997, стр. 48 – 49 (смета дека Василиј II исто така имал за цел асимилација на словенското население во областите кои ги зазел и ограничување на моќта на Константинополската Патријаршија), Krsmanović, “The Byzantine Province”, стр. 190, фуснота 71 (за движењето на населението од Јован Цимиски, Василиј II и цар Самуил), Спореди: Κωνσταντίνου ή Τέγου-Στεργιάδου, Архиепископијата Јустинијана Прима, стр. 179. Областа продолжи да има мешано население во наредните години; види и Β. Α. Δήμου, „Етнолошки елементи во делата на Димитриј Хоматијан“, Ευ. Χρυσός (επιμ.), „Делата од Меѓународен симпозиум за деспотството на Епир“ (Άρτα, 27-31 Μαΐου 1990), Άρτα 1992, стр. 279-302. Ευ. Χρυσός (επιμ.). 

[12] види Д. Срејовић и други, „Историја српског народа“, том 1: „Од најстаријих времена до Маричке битке (1371)“. Београд, 1981, 21994, стр. 177.

[13] Б. Ферјанчић, „Аутокефалност Српске цркве и Охридска Архиепископија“, В. Ђурић идр. (уредник),  Међународни научни Скуп Сава Немањић – Свети Сава. „Историја и предање“ [Српска Академија Наука и Уметности, Научни Скупови 1 книга 7, председништво книга 1], Београд 1979, стр. 71, согледува дека територијалниот опсег на Охридската Архиепископија, како што е дефиниран од Василиј II, е далеку поголем од оној на Архиепископијата Јустинијана Прима. Види и Granić, „Kirchenrechtliche Glossen“, стр. 399.

[14] Карактеристични примери образуваат архиепископите Лав, Теофилакт, Јован, Комнинос и др. Снегаров, „История“, том 1, стр. 80-82, се забележува, се разбира, дека не само охридските архиепископи беа избрани од највисокото свештенство на Константинопол, но често пати дури и епископите кои ги водат епархиите на Архиепископијата. Δεληκάρη, „Охридската Архиепископија во средниот век“, стр. 198.

[15] Еден таков случај беше, на крајот се разбира, реакцијата на Константинополскиот Патријарх Мануил I Сарандину наспроти изборот на Димитриј Хоматијан на архиепископскиот трон за Охрид. Во врска со тоа види: Δεληκάρη, „Охридската Архиепископија во средниот век“, стр. 198.

[16] За Лав Охридски види: Thurn (εκδ.), „Ioannis Skylitzae Synopsis historiarum“, 10, стр. 400, 32-38, види уште и: H.-G. Beck, „Kirche und theologische Literaturim byzantinischen Reich“, München 21977, стр. 534-535·G. Prinzing, „Leonvon Achrida“, „Lexikonfür Theologieund Kirche 6“ (1997) 814-815·D. Stiernon, „Léond’Achrida“, „Dictionnaire de spiritualité ascétiqueet mystique doctrinee thistoire 9“ (1976) 623-625·Epstein, „The Political Content“, стр. 321-322 и 324-325, и E. Büttner, „Leben und Werk“ Leons von Ohrid (1037-1056), Bamberg 2007 (διδ. διατρ.), стр. 23-31, и 62.

[17] Некои научници го поставуваат почетокот на неговото архиерејствување пред 1078. Види K. Krumbacher, „Историја на византиската книжевност“, превод. Γ. Σωτηριάδης [Βιβλιοθήκη Μαρασλή], τ. 1, εν Αθήναις 1897 (φωτ. ανατύπ.: Αθήνα1974), стр. 262, Gelzer, „Der Patriarchat von Achrida“, стр. 8, и др. Најраспространетото гледиште денес е тоа дека се издигнал на епискоство околу 1092 година, во врска со тоа види: Delikari, „Der Hl. Klemens und die Frage des Bistums von Velitza“, стр. 40-41 и фуснота. 40.

[18] Види: Ε.-Σ. Κιαπίδου, Τеофилакт Охридски, „Мачеништвото на Петнаесетте Тивериополски Маченици“. Κριτική έκδοση, απόδοση στα νέα ελληνικά και υπομνηματισμός, Αθήνα 2015. Види уште: Л. Мавродинова, „Изображења на Тивериополските мъченици, открити неотдавна в Струмица“, кај Климент Охридски – Живот и дело [Кирило-Методиевски студии 13], София,  2000, стр. 139-144.

[19] Доситеј Јерусалимски има слово за еден бугарски Архиепископ по име Адријан, но сепак не е познато дали се работи за Јован Комнин, како што претпоставува M. LeQuien, Oriens Christianus, inquatuor Patriarchatus digestus; quo exhibenture cclesiae, patriarchae, caeteri que praesulestotius Orientis, том 2, Parisiis 1740 (ανατύπ.: Graz 1958), стр. 294 и G. Prinzing, Werwarder „bulgarische Bischof Adrian“ der Laurentius-Chroniksubanno 1164?, Jahrbücherfür Geschichte Osteuropas N.F. 36/4 (1988) 552-557, или за некое друго лице, како што верува Gelzer Der Patriarchat von Achrida, стр. 13, кој го поставува временски после Јаков и V. Beneševič, „Nomokanon Ioanna Komnina, archiepiskopa Achridskago (Spriloženiem fotografičeskago snimka)“, Vizantijskij Vremennik 22 (1915-1916) 61 (забележува дека не постојат докази за такво поистоветување).

[20] Јован Комнин беше син на севастократорот Исак, внук на императорот Алексеј I Комнин. Во врска со тоа види: Gelzer, Der Patriarchat von Achrida, стр. 8-9· L. Stiernon, «Notes de titulature et de prosopographie Byzantines. Adrien (Jean) et Constantin Comnène, sébastes», Revue des Études Byzantines 21 (1963) 179-192.

[21] Детално за животот, делото и дејствувањето на Димитриј Хоматијан види G. Prinzing, Demetrii Chomateni Ponematadiaphora [Corpus Fontium Historiae Byzantinae 38], Berlin-New York 2002, стр. 3*-45*, и Δεληκάρη, „Охридска Арихиепископија во средниот век“, стр. 179-210. Види уште: Α. Χριστοφιλόπουλος, „Димитриј Хоматијан“, Θεολογία 20 (1949) 741-749·Ν. Β. Τωμαδάκης, „Димитриј Хотматијан Арихиепископ Охридски (Придонес кон животот)“, Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών 27 (1957) 57-62·Β. Α. Δήμου, „Политичко согледување на  Димитриј Хоматијан“, Ιωάννινα 1995 (αδημ. διδ. διατρ.), стр. 53-65·G. Prinzing, «Aquasi Patriarch in the State of Epiros: The Autocephalous Archbishopof «Boulgaria» (Ohrid) Demetrios Chomatenos», Зборник радова Византолошког института 41 (2004) 165 и 170-176·И. Илиев, „Димитър, от Божия милост Архиепископ на Първа Юстиниана и цяла Бългрия“, Исторически преглед 60 / 1-2 (2004) 4-14, и И. Илиев, „Охридският архиепископ Димитър Хоматиан и Българите“. Монография, София 2010, стр. 65-69, 85-113.

[22] Види Грозданов, „Прилози“, стр. 205: ΟΑΓ(ΙΟ)C ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟC Α(ΡΧΙΕΠΙC)ΚΟΠΟC (ΒΟΥΛ)ΓΑΡΙΑC. Види уште: Цв. Грозданов, „Портрети на светителите од Македонија од IX-XVIII век“ [Културно наследство во СР Македонија 20], Скопје 1983, илустр. 3, и Тодић, „Фреске у Богородици Перивлепти“, стр. 151 и илустр. 2.

[23] Види  V. Laurent, Le Corpus des Sceaux de l’Empire Byzantin, τ. 5/2: L’Église, Paris 1965, стр. 337-339, бр. 1509.

[24] Поврзано со сведоштвата на изворите за достојноста на архиерејствувањето види: Πιτσάκης, „Константин Кавасила“, стр. 152-154. Види уште: Νιχωρίτης, „Службата на Константин Кавасила“, стр. 345-355.

[25] Види Снегаров, „История том. 1“, стр. 211·G. Prinzing, „Кавасила Константин“, Lexikon für Theologie und Kirche 5 (31996) 1119· Πιτσάκης, „Константин Кавасила“, стр. 161-210· Овчаров, „Новооткрити надписи“, стр. 37, и K. Pitsakis, „Personae non sunt multiplicandae sinenecessitate. Nouveaux témoignages sur Constantin Kabasilas“, кај: L. M. Hoffmann – A. Monchizadeh (επιμ.), Zwischen Polis, Provinz und Peripherie. Beiträge zur byzantinischen Geschichte und Kultur [Mainzer Veröffentlichungen zur Byzantinistik 7], Wiesbaden 2005, стр. 491-513. Не е позната годината на неговата смрт. Неговото последно познато споменување се наоѓа на иконата на Христа Седржителот околу 1262/1263· Види: V. Djurić, Icônes de Υougoslavie. Texte et catalogue, Belgrade 1961, стр. 83-84 бр. 2 и сл. ΙΙ, и Грозданов, „Прилози“, стр. 202.

[26] Тодић, „Фреске у Богородици Перивлепти“, стр. 151-152, врз основа на оваа претстава на Кавасила и една претходна во храмот на свети Јован Богослов, Канео (1280-1290) смета дека канонизирањето на Кавасила се случило веднаш по неговата смрт и се должи на неговата блиска поврзаност со царот Михаил Х. Сепак, Нихоритис смета дека поверојатно е дека канонизирањето било резултат на активностите на учениците на Кавасила, а не последица на врските на Јерархот со византиската власт (со Палеолозите). Инаку, ќе ги имаа канонизирано и останатите охридски архиепископи, кои одржувале добри односи со Константинопол. Види:  „Службата на Констанин Кавасила“, стр. 348-350·K. Nichoritis, „Neizvestnagrǎckaslužbav čestna Ochridskija archiepiskop Konstantin Kavasila“ кај: K. Nichoritis, „Slavistični i bǎlgaristični proučvanija“, VelikoTǎrnovo 2005, стр. 73-77, и Цветан Грозданов, „O св. Константину Кавасили и његовим портретима у светлу нових сазнаја“, Зборник Радова Византолошког Института, 44/1 (2007) 319-321.

[27] Неговото име (без никаква титула), напишано со керамиди, се наоѓа во ктиторскиот натпис на западниот ѕид на ексонартексот на црквата „Св. Софија“ во Охрид. Натписот датира од 1313-1314 или 1316-1317. Се верува дека ексонартексот бил изграден со трем и двете кули накосо и дека работата била завршена со поддршка на Андроник II Палеолог и Теодор Метохит. Во врска со тоа види: G. Millet, L’école grecque dans l’architecture byzantine [Bibliothèque de l’école des Hautes Études/Sciences religieuses 26], Paris 1916, стр. 10, фуснота. 3· Цв. Грозданов, „Прилози проучавању св. Софије охриске у XIV веку“, Зборник за Ликовне Уметности 5 (1969) 37-42, иEpstein, „The Political Content“, стр. 328.

[28] Види. Στ. Ι. Κουρούσης, „Григориј Архиепископ Бугарски (ιγ΄/ιδ΄αι.) писма после некои биографски совпаѓања“, Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών 45 (1981-1982) 516-522·G. Prinzing, „Eine kanonistische Quelle zur Geschichte Pelagoniens im 14. Jahrhundert“, кај: I. Burgmann κ.ά. (επιμ.), Cupido Legum, Frankfurt am Main 1985, стр. 182. Спореди исто така Gelzer, Der Patriarchat von Achrida, стр. 14, и E. Trapp κ.ά., „Григориј“, кај: Prosopographisches Lexikon der Palaiologenzeit, τ. 1/2, Wien 1977, стр. 240, αρ. 4482. Види ја фуснотата погоре.

[29] Види. Милюков, „Христианския древности“, стр. 89-90.

[30] Грозданов, „Прилози“, стр. 208-211, се занимава со прашањето поврзано со тоа дали Николај веќе бил Архиепископ кога Стефан Душан го завземал Охрид во 1334 година.

[31] За расколот што се случил во односите меѓу Охридската Архиепископија и Архиепископијата на Србија од 1219/1220, а потоа види: Δεληκάρη, „Охридска Архиепископија во средниот век“, стр. 183-198.

[32] Види: Грозданов, „Охридското сликарство“, стр. 62-64: ΝΙΚΟΛ(ΑΟC) ΟΠΑΝΑΓΙΩΤΑΤΟC ΑΡΧ(ΙΕ)ΠΙCΚΟΠΟC ΠΑ(CΗ)C ΒΟΥΛΓΑΡ(ΙΑC) ΠΡΟ(ΤΟC) ΕΚCΕΡΒΙΑC. Види уште: Г. Бошковић, „Неколико натписа са зидова српских средњевеконих цркава“, Споменик Српске Краљевске Академије 87 (68) (1938) 13-15 (со неколку ортографски отстапувања во читањето на натписот, како и определени предлози на некои студенти за поинакво читање на натписот). V. Djurić, Byzantinische Freskenin Jugoslawien, München 1976, стр. 97-98·Chr. Walter, «Portraits of Bishopsap pointed by the Serbian Conquerors on Byzantine Territory», кај: „Византија и Србија во текот на XIVвек“ [Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών/Ίδρυμα Βυζαντινών Ερευνών, Διεθνή Συμπόσια 3], Αθήνα, 1996, стр. 293, и Ευ. Κυριακούδης, „Архиепископот Охридски Николај и неговата ктиторска дејсност во 14 век“, Crkvene Studije 1 (2004) 318-319. Р. Љубинковић, „Традиције Приме Јустинијане у титулатури охридских архиепископа“, Старинар Н. С. 17 (1966) [= 1967] 69 (кој го поврзува овој наслов со насловот на Архиепископијата, како што се појавува во хрисовулното слово на Михаил VII Палеолог).

[33] Види Иванов, „Български старини“, στρ. 39, αρ. 9: † Ἀνηγέρθη καὶ ἀνιστορίθη ὁ θεῖος καὶ πάνσεπτος ναὸς… ἀρχιερατεύοντος δὲ τῆς πρώτης Ἰουστινιανῆς τοῦ πανιερωτάτου (μακαριωτάτου Gelzer, παναγιωτάτου Snegarov και Grozdanov) ἀρχιεπισκόπου Γρηγορίου· види уште Gelzer, Der Patriarchat von Achrida, стр. 15· Snegarov, Istorija, том. 1, стр. 341· Овчаров, „Новооткрити надписи“, стр. 41, и Грозданов, Охридско сликарство, стр. 121-122.

[34] Види Иванов, „Български старини“, стр. 42, бр. 17: † Ἀνηγέρθη καὶ ἀνιστορήθη ὁ θεῖος οὗτος ναὸς, εἰς ὄνομα τοῦ αὐθέντου ἡμῶν καὶ θαυματουργοῦ μεγάλου ἁγίου (ἀποστόλου Snegarov) Κλήμεντος, διὰ συνδρομῆς, ἐξόδου Γ κ(αὶ) κόπου οἰκείου (οἰκανοῦ Snegarov) τοῦ θεοσεβαστάτου (εβσεσεστάτου Snegarov) ἱερέως Στεφάνου τοῦ προφήτου (Προφίτου Snegarov) ἐπικρατούσις (ἐπὶ κρατούσης Snegarov) τῆς λαμπρᾶς πόλεως ταύτης Ἀχρίδας (Ἀχρίδος Miljukov) θεοσώστου τοῦ πανευγενεστάτου αὐθέντου ἡμῶν μεγάλου ζουπάνου κὺρ Ἀνδρέα (Ἀνδρέου Snegarov) τοῦ Γρώπα (Φογᾶ Gelzer, τοῦ Γρώπα δεν υπάρχει στον Snegarov). ἀρχιερατεβοντος (ἀρχιερατεύοντως Miljukov) παναγιοτάτου ἀρχιεπισκόπου τῆς πρώτης Ἰουστινιανῆς καὶ πάσης Βουλγαρίας κυρ Γρηγορίου, μηνὶ ἰουλίῳ ινδ… (ϚMiljukov) ἔτους ѕЌwzïѕ (ѕЌwzíѕ Miljukov). Види уште: Милюков, „Християнския древности“, стр. 95 (согласно со неговото читање, натписот произлегува од 1348 год.). Снегаров, „История“,  том. 1, стр. 345, и „Охридско сликарство“, стр. 151-152 и илустрација. 164. спореди. Gelzer, Der Patriarchat von Achrida, стр. 15 (со мали отстапувања од горенаведеното читање, како на пример во насловот, кадешто се споменува како Архиепископ на Прва Јустинијана и цела Бугарија). Види уште: Овчаров, „Новооткрити надписи“, стр. 41.

[35] Ова дарување се однесувало на основањето и работењето на училиштето во црквата Богородица во Костур.

[36] Писмото е предадено во кодексот на Охридската Архиепископија (или кодексот на свети Климент) види. Gelzer, Der Patriarchat von Achrida, стр. 70, бр. XXIV.

[37] Види:R. Schöll – G. Kroll, Corpus iuris civilis, τ. 3: Novellae, Berlin 1895 (ανατύπ.: 1972), Νεαρά 11, III, стр. 94, 6-8: … id est tam ipsa mediterranea Dacia quam Dacia ripensis nec non Mysia prima et Dardania, et Praevalitana provincia et secunda Macedonia et pars secundae Panononiae, quae in Bacensi est civitate. Види уште K. Δελικάνης, Патријаршиски документи, том трети, односно во кодексот на архивите на Патријархот сочувани се официјални црковни документи кои се однесуваат на врските на Константинополската Патријаршија со Црквата на Русија, Влахија и Молдавија, Србија, Охрид и Пеќ 1564-1863, кому се додаваат историски студии за Охридската Архиепископија, во Константинопол 1905 год, стр. 938 и 940· спореди и  Γ. Α. Ράλλης– Μ. Ποτλής, Уставот на Божествените и Свештени Канони на светите и сеславни Апостоли и светите вселенски и помесни Собори и од стра на Светите Отци,том. 1, Αθήνησιν 1852 (ανατύπ.: Αθήνα1996), стр. 44.

[38] Види: ενδεικτικά N. L Tunickij, „Климент Епископ Словенски. Его жизнь и просветительная дејятельность“, Сергиев Посад 1913 (ανατύπ: München 1970); Сл. Киселков, „св. Климент Охридски. Живот, дейност и жития“, София, 1941;  „Климент Охридски 916-1966“. Сборник од статии по случај 1050 години од смъртта му, София 1966; Д. Ангелов – Е. Георгиев – П. Динеков – К. Мирчев (ем.), „Климент Охридски“. Материяли за неговото чествуване по случай 1050 години от смъртта му, София 1968; Kр. Станчев – Г. Попов, „Климент Охридски. Живот и творчество“, София 1988;„Климент Охридски и улогата на Охридската книжевна школа во развитокот на словенската просвета“, Материјали од научен собир одржан во Охрид од 25 до 27 Септември 1986 год., Скопје;  „Хиляда и осемдесет години от смъртта на Св. Наум Охридски“, София 1993 г., итн.

[39] Во врска со тоа види: Delikari, Der Hl. Klemens und die Frage des Bistums von Velitza, стр. 47-73. Види уште и: W. Tomaschek, Die alten Thraker. Eine ethnologische Untersuchung, τ. 1, Wien 1893 (ανατύπ.: Osnabrück 1975), стр. 18.

[40] Поврзано види Delikari, Der Hl. Klemens und die Frage des Bistums von Velitza, стр. 106-109, и Δεληκάρη, „Охридската Архиепископија во средниот век“, стр. 287-290.

[41] Види Δεληκάρη, „Охридска Архиепископија во средниот век“, стр. 260.

[42] Византијците продолжиле да ги сметаат како потенцијално византиски еден голем дел од териториите што биле освоени, ако не и сите, и затоа генерално ги избегнувале титулите на византиските епископии за странски Епископи, иако постоел црковен однос меѓу нив и Константинополската Патријаршија. Поврзано види: Δεληκάρη, „Охридската Архиепископија во средниот век“, стр. 82-83. Види ja следната фуснота.

[43] Види A. Delikari, «Kliment Velički oder Kliment Ochridski? Die Diskussion über seinen Bischofstitel und seine Jurisdiktion», Palaeobulgarica 37/3 (2013) 3-10, и Α. Δεληκάρη, „Охридската Архиепископија во средниот век“, стр. 257-290.

[44] Види Δεληκάρη, „Охридската Архиепископија во средниот век“, стр. 246-250.